Ел Парламенті – Құрылтайдың бүгінгі отырысында ел өміріне қатысты бірқатар маңызды мәселе қаралды. Алдағы үш жылға арналған республикалық бюджет, халықтың табысы, медицина мен білім беру салалары, азаматтардың құқықтарын қорғау және халықаралық ынтымақтастық жайы сөз болды. Әрқайсысының қоғам үшін өзіндік маңызы бар. Дегенмен, осы мәселелердің арасынан бір тақырыпқа арнайы тоқталғым келеді. Ол – балалардың интернеттегі қауіпсіздігі және әлеуметтік желілерге жас шектеуін енгізу жөніндегі бастама.
Бұл мәселе мен үшін бүгін ғана өзекті болып отырған жоқ. Aiqara.kz порталында әлеуметтік желінің бала тәрбиесіне ықпалы, треш-контенттің көбеюі, желідегі әдеп пен жауапкершілік туралы бірнеше рет жаздым. Қаралым үшін ардан аттау, өзгені қорлау, жанжалды әдейі қоздыру секілді әрекеттердің экран арқылы қалыпты көрініске айналып бара жатқанына назар аударуға тырыстым. Сол жарияланымдарда айтылған алаңдаушылықтың бүгін заң шығарушы органның күн тәртібінен орын алуы кездейсоқ емес. Бұл – қоғамның көптен бері шешімін күткен аса өзекті әрі өткір мәселесі.
Бүгінде телефон баланың күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналды. Ол сабақ оқиды, достарымен сөйлеседі, пайдалы ақпарат іздейді. Әлбетте, интернеттің қолайлығы мен мүмкіндігін де жоққа шығаруға болмайды. Бірақ бұл кеңістікте пайдалы дүниемен бірге баланың санасына ауыр әсер ететін материал да үздіксіз ұсынылады. Әсіресе, қысқа видеолардың тасқынында ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін ажыратып үлгермейтін жасөспірім көп нәрсені сол күйінде қабылдауы мүмкін.
«Треш-контент: қаралым қуған қоғамның қауіпті құбылысы» атты мақаламда дәл осы көрініске назар аударған едім. Қаралым жинау үшін біреуді мазақ ету, әдейі ұрыс шығару, жұрттың намысына тию немесе адамның әлсіз тұсын күлкіге айналдыру соңғы уақыттарда қатты белең алды. Мұндай видеолардың қауіптілігі тек жағымсыз көрінісінде емес. Өкініштісі сол, оларды қайта-қайта көрген адам дөрекілікті қалыпты нәрсе деп қабылдай бастайды. Ал жасөспірім үшін экрандағы әрекет кейде еліктеудің үлгісіне айналады.
Бір сәт ойланып көрейікші. Қоғамда біреудің қайғысын қызыққа айналдырып, жанжалдан табыс табуға болатын түсінік орнықса, бала ненің құнды екенін қайдан біледі? Әлеуметтік желідегі танымалдықты адамгершіліктің өлшемі деп қабылдау қаупі, міне, осы тұста туындайды. Қаралымы көп дүниенің бәрі пайдалы емес. Кейде көпшілік талқылаған бейненің өзі бір адамның қадір-қасиетін таптайды. Мұндай көріністерге үйрену жанашырлық сезімін әлсіретіп, өзгенің жан дүниесіне немқұрайды қарауға итермелеуі мүмкін. Сондықтан треш-контент туралы сөз қозғағанда тек дөрекі видеоны емес, оны қалыпты құбылысқа айналдыратын ортаны да сөз етуіміз керек.
Мұнда мәселенің тағы бір қыры бар. Әлеуметтік желіде адамның назарын неғұрлым ұзақ ұстайтын материал көбірек таралады. Дау туғызатын, ашу шақыратын, жұртты таңғалдыруға арналған видеолардың жылдам тарауы да содан. Кей авторлар соны біліп, қаралым үшін барған сайын шектен шығуға тырысады. Осылайша бір адамның жауапсыз әрекеті мыңдаған көрерменге жетеді. Олардың арасында балалар да бар.
Журналист ретінде мені алаңдататыны, кейде зиянды контенттің шынайы өмірге ұқсап көрінуі. Баланың алдында отырған адам өзін беделді тұлға ретінде таныстыруы мүмкін. Оның әр сөзін тексеруге жас көрерменнің тәжірибесі жетпейді. Бала танымал блогердің дөрекі сөзін, орынсыз қалжыңын немесе қауіпті әрекетін қайталауға ұмтылса, оның салдарын кейін түзету қиын. Сондықтан желіде кімнің сөзі кең таралатыны және ол сөздің кімге жететіні маңызды.
Бұрынғы мақаламда көтерген маңызды сауалдың бірі осы болатын. Зиянды материалды жасаған адам ғана жауап бере ме, әлде оны миллиондаған пайдаланушыға ұсынатын платформаның да міндеті бар ма? Меніңше, жауапкершілікті тек контент авторына артып қою жеткіліксіз. Әлеуметтік желілер балаларға ұсынылатын материалдың сипатына назар аударуы, шағымдарды уақытында қарауы және қауіпті дүниелердің таралуын шектеудің тиімді жолын ұсынуы керек.
Құрылтайда қаралған заңнамалық бастаманың мәні де осында. Ұсынылып отырған нормалар 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерге тіркелуін шектеуді, онлайн-платформалардың жауапкершілігін күшейтуді көздейді. Мессенджерлерге қатысты тәртіп бөлек қарастырылған. Бұл талаптарды қазірдің өзінде толық күшіне енген ереже ретінде түсінуге болмайды. Заңнамалық бастаманың түпкілікті мазмұны мен оны іске асыру тәртібі айқындалуы қажет.
«Әлеуметтік желіге шектеу: қауіпсіздік бәрінен қымбат» атты жарияланымымда баланы интернеттен біржола ажырату мүмкін емес екенін, ең алдымен қауіпсіз орта қалыптастыру керектігін сөз еткенмін. Бұл ой бүгін де өз күшінде. Тыйымның өзі баланы тәрбиелемейді. Бірақ жас ерекшелігі ескерілмейтін, қауіпті материал еш кедергісіз тарайтын ортаға мемлекет те, қоғам да немқұрайды қарай алмайды.
Жас шектеуінің пайдасы болуы үшін оның қалай жұмыс істейтіні түсінікті болуы тиіс. Баланың жасын кім және қалай тексереді? Жалған мәлімет енгізіп тіркелудің жолы жабыла ма? Жеке деректерді қорғау қалай қамтамасыз етіледі? Осындай сұрақтарға нақты жауап керек. Әйтпесе қағаздағы жақсы талап іс жүзінде орындалмай қалуы мүмкін. Баланы қорғау үшін жасалған шараның өзі оның жеке мәліметіне жаңа қауіп төндірмеуге тиіс.
Бұл тұста заң шығарушыларға да, оны орындайтын мекемелерге де үлкен міндет жүктеледі. Ереже ата-аналарға түсінікті тілмен жеткізілуі керек. Платформа шағымды қабылдаудың қарапайым жолын ұсынуға тиіс. Ал шағым берген азамат оның қаралғанын, қандай шара қолданылғанын білуі қажет. Қауіпті материалды жою туралы талаптың орындалуы да нақты бақыланғаны дұрыс. Сонда ғана жаңа нормалар қағаздағы шектеу емес, күнделікті қолданылатын қорғаныс тетігіне айналады.
«Желіге желімдей жабысқан ұрпақ: шектеу шегіне жеттік пе?» деген мақаламда да осы мәселенің күрделілігіне тоқталдым. Кей бала телефоннан бас алмайды. Оның ұйқысы бұзылады, сабаққа ынтасы төмендейді, айналасымен араласуы сирейді. Әрине, мұндай жағдайды барлық балаға телуге болмайды. Дегенмен, желіге шектен тыс байланып қалу қаупін елемеу де дұрыс емес. Ең маңыздысы, ата-ана баласының телефонға қанша уақыт жұмсағанын ғана емес, сол уақытта нені көріп, кіммен сөйлесіп жүргенін білуі керек.
Ата-ананың бақылауы баланы қорқытуға немесе әр қадамын аңдуға айналмауы тиіс. Бала өзіне біреу қысым көрсетсе, бейтаныс адам күмәнді ұсыныс жасаса немесе желіде қорлауға ұшыраса, мұны үйдегілерге жасырмай айта алуы қажет. Сенім жоқ жерде қауіп те көзден таса қалады. Сондықтан цифрлық тәрбие ең алдымен ашық әңгімеден басталады.
Үйдегі үлкендердің өз әдеті де балаға әсер етеді. Ата-анасы дастарқан басында телефоннан бас алмай отырса, баладан экран уақытын қысқартуды талап ету қиын. Үлкендер әлеуметтік желідегі жанжалға қызығып, өзгені келемеждейтін жазбаларды таратып отырса, балаға әдеп туралы айтқан ақылдың әсері азаяды. Демек, цифрлық тәрбие тек балаларға арналған талаптардан тұрмайды. Ол ересектердің өзінен басталатын ортақ мәдениет.
Интернеттегі қорлау да ерекше назар аударуды қажет етеді. Кейде бір баланың суреті немесе видеосы рұқсатсыз жарияланып, жұрттың мазағына айналады. Біреу үшін әзіл болып көрінген нәрсе екінші адамға ауыр соққы болуы мүмкін. Кибербуллингтің зардабы экран жабылған соң да жоғалмайды. Бала өз ортасынан оқшауланып, қорқыныш пен ұялу сезімін бастан кешіруі ықтимал. Осындайда мектеп пен отбасының қолдауы аса қажет.
Кибербуллингке тап болған баланың үнсіз қалуы жиі кездесуі мүмкін. Ол кінә өзінен деп ойлайды, достарының күлкісінен қорқады немесе телефонын тартып алады деп алаңдайды. Сондықтан көмек сұраған балаға бірден ұрысу мәселені ушықтыруы ықтимал. Ең әуелі оны тыңдау, қауіп төндірген хабарламаларды сақтап қою, қажет болса мектеп маманына немесе тиісті қызметке жүгіну маңызды. Осындай нақты қадамдарды әр ата-ана білуі керек.
«Әлеуметтік желі һәм әдеп әліппесі» атты мақаламда желідегі сөз мәдениетіне тоқталғанмын. Балағаттау, кемсіту, өзгенің ар-намысына тию пікір еркіндігімен ақталмауы керек. Әдептілік тек көшеде немесе мектепте сақталатын ереже емес. Интернетте де адамға құрмет қажет. Біз балаларға әлеуметтік желіде жазылған сөздің де салдары бар екенін үйретуге тиіспіз.
Мұндай тәрбиені бір реттік сынып сағатымен шектеуге болмайды. Оқушы жалған ақпаратты қалай тануды, күмәнді сілтемені неге ашпау керектігін, жеке суреті мен құпиясөзін қалай қорғауды білуі керек. Ең бастысы, қиын жағдайға тап болғанда кімнен көмек сұрай алатынын анық түсінуі қажет. Цифрлық сауаттылықты өмірлік дағды ретінде қалыптастырудың уақыты жетті.
Мұғалімдердің де мойнына үлкен жауапкершілік түседі. Бірақ барлық міндетті мектепке артып қою әділ емес. Баланың мінезі мен дағдысы отбасында қалыптасады, ал желідегі ортаны платформалар жасайды. Сондықтан бұл мәселені шешуге ата-ана, мектеп, мемлекет және технологиялық компаниялар бірдей атсалысуы тиіс. Бірі тәрбие береді, бірі түсіндіреді, енді бірі қауіпсіздік талаптарының орындалуына жауап береді.
Ауыл мен қала баласының жағдайы да ескерілуі керек. Кей отбасында ата-ана баласының телефонындағы қауіпсіздік баптауларын қалай орнатуды білмеуі мүмкін. Кей мектепте цифрлық қауіпсіздік жөнінде кеңес беретін маман тапшы. Сондықтан жаңа нормалармен бірге түсінікті нұсқаулықтар, ата-аналарға арналған кеңестер және мұғалімдерге қолжетімді оқу материалдары қажет. Заңның игілігі барлық өңірге бірдей жетуі тиіс.
Өңірлердегі ата-аналарға арналған ашық кездесулер мен мектеп жанындағы түсіндіру сабақтары осы олқылықтың орнын толтыра алар еді. Ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі кеңес тек мамандардың күрделі тілімен берілмеуі тиіс. Қысқа әрі түсінікті нұсқаулық, нақты мысал, қолжетімді байланыс арнасы керек. Әсіресе әжесі мен атасының тәрбиесінде жүрген немесе ата-анасы жұмыста көп болатын балалар назардан тыс қалмауы маңызды.
Бұл жерде қоғамның өзіне де сын көзбен қараған жөн. Біз кейде жағымсыз видеоны сынаймыз деп оны қайта бөлісеміз, астына пікір жазамыз, өзгелерге жібереміз. Сөйтіп сол материалдың таралуына өзіміз үлес қосамыз. Демек, ақпаратты тұтыну мәдениеті де өзгеруі керек. Көрерменнің әр әрекеті желідегі сұранысты қалыптастырады. Жауапкершілік экранның екі жағында да бар.
Заңнамалық шектеулердің болашақ үшін маңызы осыдан көрінеді. Бүгін қорғалған бала ертең өз құқығын білетін, өзгенің қадірін сыйлайтын, ақпаратқа сын көзбен қарайтын азамат болып өседі. Ал қоғам зиянды контентке көз жұма берсе, оның салдары тек бір отбасының мәселесі болып қалмайды. Ол жалпы қарым-қатынас мәдениетіне, жастардың дүниетанымына, қоғамдық сенімге әсер етеді.
Сонымен бірге қауіпсіздік деген желідегі кез келген өткір пікірді шектеу деген сөз емес. Заң нормалары анық әрі әділ қолданылуы керек. Баланы зияннан қорғау мен азаматтың пікір айту құқығының арасындағы тепе-теңдік сақталуға тиіс. Платформаларға қойылатын талаптар ашық болғаны, ал олардың орындалуы қоғамға түсінікті түрде бағаланғаны жөн.
Құрылтайдағы бүгінгі талқылау менің бұрынғы жарияланымдарымда көтерген сауалдардың өзекті екенін көрсетті. Бұл мақалаларда айтылған пікірлер заңның дәл осы нұсқасына негіз болды деп айтуға болмайды. Алайда журналистің міндеті де сол. Қоғамдағы қауіптің белгісін ертерек байқап, жұрт назарын аудару, мәселенің шешілуіне үн қосу. Енді сол алаңдаушылықтың нақты іске ұласқаны маңызды.
Жаңа талаптар қабылданған жағдайда олардың нәтижесін тек есеппен өлшеуге болмайды. Балалар зиянды материалға сирек тап бола ма? Ата-ананың шағымы дер кезінде қарала ма? Мектептерде түсіндіру жұмысы күшейе ме? Кибербуллингке ұшыраған бала шынайы көмек ала ма? Заңның тиімділігін көрсететін өлшемдер осылар болуы тиіс.
Тағы бір маңызды өлшем бар. Балалардың өздері бұл өзгерістер туралы не ойлайды? Олардың пікірін тыңдамай, тек үлкендердің шешімімен шектелу жеткіліксіз. Жасөспірімдер интернетті не үшін қолданатынын, қандай қауіпке жиі кездесетінін, қай кезде көмек сұрауға қиналатынын ашық айтуы керек. Осындай әңгіме заңның өмірдегі қиындықтарды дәл тануына көмектеседі. Баланың қауіпсіздігі туралы саясат баланың өз дауысын да ескергенде нәтижелі болады.
Бала тәрбиесіне қатысты мәселені кейінге қалдыруға болмайды. Өйткені бүгін интернетте көргені ертең оның мінезіне, көзқарасына және өзгелермен қарым-қатынасына әсер етуі мүмкін. Құрылтайда көтерілген бастаманың құндылығы да осы жауапкершілікті мемлекеттік деңгейде мойындауында. Ендігі міндет заңды өмірмен ұштастыру, отбасына қолдау көрсету және платформалардан нақты жауап талап ету.
Біз Aiqara.kz бетінде бұл мәселені бұрын да көтердік, алдағы уақытта да назардан тыс қалдырмауға тырысамыз. Себебі бала қауіпсіздігі бір күндік жаңалық емес. Ол елдің ертеңіне тікелей қатысты мәселе болып табылады. Қандай заң қабылданса да, оның басты мақсаты балаға қорқынышсыз өсетін, білім алатын және өзін еркін әрі қауіпсіз сезінетін орта қалыптастыру болуы тиіс.
Асыл ӘБІШЕВ
