2026 жылғы қыркүйектен бастап Қазақстанның жинақтаушы зейнетақы жүйесінде маңызды өзгеріс күшіне енеді. 2026 жылғы 7 шілдеде қабылданған заңға сәйкес, азаматтар енді өздерінің зейнетақы жинақтарының 100 пайызын жеке инвестициялық портфельді басқарушы компанияларға (ИПБ) сенімгерлік басқаруға бере алады. Бұған дейін мұндай мүмкіндік болғанымен, тек жинақтың 50 пайызына дейін ғана рұқсат етілетін-ді. Бұл өзгеріс – қарапайым тілмен айтқанда, «ақшаңды кім басқаратынын өзің таңда» деген қағиданың кеңейтілген нұсқасы.
Бұрын қалай еді?
Қазақстандықтардың міндетті зейнетақы жарналары негізінен Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) арқылы жинақталып, оларды Ұлттық банк инвестициялайтын.
2021 жылдан бастап азаматтарға жинақтарының бір бөлігін жеке инвестициялық портфельді басқарушыларға беру мүмкіндігі пайда болды. Алайда заң бойынша бұл көлем 50 пайыздан аспауға тиіс еді.
Енді бұл шектеу алынып тасталды.
Енді қыркүйектен бастап не өзгереді?
2026 жылдың қыркүйегінен бастап салымшы:
зейнетақы жинағының 100 пайызына дейін жеке басқарушы компанияға бере алады;
немесе бұрынғыдай барлық қаражатын Ұлттық банктің басқаруында қалдыра алады;
қажет болса, инвестициялық стратегиясын кейін өзгертуге мүмкіндік алады. Яғни ешкімді мәжбүрлемейді. Таңдау толықтай азаматтың өз еркінде.
Бұл қарапайым адам үшін нені білдіреді?
Мысалы, сіздің зейнетақы шотыңызда 12 миллион теңге бар делік.
Бұрын жеке басқарушыға ең көбі 6 миллион теңге ғана бере алатын едіңіз.
Енді қаласаңыз, барлық 12 миллион теңгені де жеке инвестициялық компанияның басқаруына өткізе аласыз.
Жеке басқарушы компания не істейді?
Бұл компаниялар сіздің ақшаңызды жай ғана сақтап қоймайды.
Олар:
мемлекеттік бағалы қағаздарға;
ірі халықаралық компаниялардың акцияларына;
корпоративтік облигацияларға;
инвестициялық қорларға;
басқа да қаржы құралдарына инвестициялайды.
Мақсат – уақыт өте келе қаражаттың өсімін қамтамасыз ету.
Бірақ табыс көп болса, тәуекел де жоғары ма? Иә.
Қаржы саласында ежелден белгілі қағида бар: жоғары табыс – жоғары тәуекелмен қатар жүреді.
Мысалы: Консервативті стратегия жылына шамамен 8–10 пайыз табыс беруі мүмкін, бірақ тәуекелі төмен.
Ал белсенді инвестициялық стратегия кейбір жылдары 15–20 пайыз немесе одан да жоғары табыс әкелуі ықтимал. Бірақ нарық құлдыраса, уақытша шығынға ұшырау қаупі де болады.
Сондықтан әр азамат өзінің жасына, қаржылық мақсатына және тәуекелге дайындық деңгейіне қарай таңдау жасауы тиіс.
Қазақстан бұл бағытта әлемдік тәжірибені пайдаланып келеді.
АҚШ-та азаматтардың зейнетақы жинақтары көбіне жеке инвестициялық қорлар арқылы басқарылады. Әр адам өзіне қолайлы инвестициялық портфельді таңдай алады.
Австралияда Superannuation жүйесі жұмыс істейді. Азаматтар ондаған инвестициялық қорлардың арасынан өз қалауынша таңдау жасайды. Егер қордың табыстылығы көңілден шықпаса, басқа қорға ауыса алады.
Ұлыбританияда, Канадада, Чилиде, Швецияда да азаматтарға бірнеше басқарушы компанияның арасынан таңдау жасау құқығы берілген. Яғни әлемнің көптеген елінде мемлекет азаматқа дайын шешім ұсынбайды, керісінше таңдау мүмкіндігін береді. Қазақстан да осы бағытқа біртіндеп көшіп отыр.
Бұл реформаның артықшылықтары қандай, дегенге келсек, біріншіден, азаматтың таңдау еркіндігі кеңейеді.
Екіншіден, басқарушы компаниялар арасында бәсекелестік күшейеді. Бәсеке артқан сайын қызмет сапасы мен инвестициялық тиімділік те жоғарылауы мүмкін.
Үшіншіден, әр адам өз қаржысына өзі жауапкершілікпен қарай бастайды.
Төртіншіден, инвестициялық нарық дамып, ел экономикасына ұзақ мерзімді қаржы көбірек тартылуы ықтимал.
Ал қандай қауіптері бар?
Әлбетте, кез келген инвестиция тәуекелсіз болмайды. Егер басқарушы компания дұрыс стратегия таңдамаса немесе қаржы нарығында күрделі өзгерістер болса, инвестициялық табыс төмендеуі мүмкін.
Сондықтан басқарушыны таңдағанда оның бірнеше жылдағы табыстылығын, тәуекел деңгейін, комиссия мөлшерін, беделі мен тәжірибесін мұқият зерттеген жөн.
Мамандардың пікірінше, ең бастысы – жоғары пайызға қызығып, асығыс шешім қабылдамау.
Ең маңыздысы – таңдау құқығы. Бұл реформаның басты ерекшелігі – ешкім азаматтарды жеке басқарушы компанияға ақша аударуға міндеттемейді.
Қаражатын бұрынғыша Ұлттық банктің басқаруында қалдырғысы келетіндер үшін ештеңе өзгермейді.
Ал инвестициялық мүмкіндіктерді пайдаланғысы келетіндерге бұрынғыдан әлдеқайда кең таңдау беріледі.
2026 жылдың қыркүйегінен бастап күшіне енетін жаңа тәртіп – Қазақстанның зейнетақы жүйесіндегі ең маңызды өзгерістердің бірі.
Бұл өзгеріс азаматтарға өз жинақтарын басқаруда бұрын-соңды болмаған еркіндік береді. Алайда еркіндікпен бірге жауапкершілік те артады.
Сондықтан әрбір салымшы «қай жерде табыс жоғары?» деген сұрақтан бұрын, «қай жерде менің қаражатым қауіпсіз әрі ұзақ мерзімде тиімді жұмыс істейді?» деген сауалға жауап іздегені жөн.
Өйткені зейнетақы – бүгінгі емес, ертеңгі өмірдің кепілі. Ал ертеңгі күннің қаржылық қауіпсіздігі бүгін қабылданатын саналы шешімдерге байланысты.
Асыл ӘБІШЕВ.
