Ел рухын көтеріп, төл өнеріміздің мерейін үстем ететін Ұлттық домбыра күні жыл сайын шілде айының алғашқы жексенбісінде аталып өтеді. 2018 жылдан бері тойланып келе жатқан бұл мереке биыл тоғызыншы рет елмен қауышып, ұлттық мұрамыздың қадір-қасиетін тағы бір мәрте айшықтады.
Домбыра – жай ғана музыкалық аспап емес. Ол – халықтың жадын сақтаған шежіре, ұлттың үнін жеткізген аманат. Қазақтың қуанышы да, қайғысы да, жеңісі де, жеңілісі де, сағынышы мен үміті де күй болып төгілді. Сондықтан Ұлттық домбыра күні – мерекеден бұрын руханиятқа тағзым, ұлттық жадымызды жаңғыртар қастерлі күн.
Биылғы мерекенің мәнін арттырған тағы бір айтулы белес бар. Ұлттық домбыра күні қазақ күй өнерінің дара саңлағы, күй анасы Дина Нұрпейісованың туғанына 165 жыл толуымен тұспа-тұс келді. Осы мерейтойға орай С.Торайғыров атындағы облыстық кітапханада өткен «Қазақтың әйгілі күйшісі» әдеби-музыкалық кеші көпшілікті күй тыңдауға ғана емес, халқымыздың күй тарихына үңілуге, рухани тамырымен қайта табысуға үндеді.
Өнер мерекесінің шымылдығы ашылған сәттен-ақ домбыраның қадір-қасиеті кеңінен сөз болды. «Домбыраның қос ішегінде Ұлы даланың сан ғасырлық тарихы жатыр» деген ой көпшіліктің көңілінен шықты. Бұл жай ғана құттықтау сөзі емес, қазақ дүниетанымының өзегін аңғартқан тұжырым еді. Домбыра үнін тыңдағанда сайын даланың самалы, тұлпардың дүбірі, ел қорғаған ерлердің айбыны мен аналардың сағынышы қатар сезіледі. Осы тұста орыс зерттеушісі Григорий Потаниннің: «Маған бүкіл қазақ даласы ән салып тұрғандай көрінеді», – деген әйгілі сөзі де еске алынды. Бұл пікір қазақ музыкасына сүйсінген жанның әсері ғана емес, халқымыздың өз тарихын күймен сөйлете алғанын мойындаған шынайы баға.
Мәдени іс-шараның өн бойында Дина Нұрпейісованың ғұмыр жолы сахналық көріністермен өрілді. Жас Динаның әкесі Кенже Шалұлымен сырласуы, Құрманғазының ауылға келуі, дарынды қыздың күйін тыңдап, батасын беріп, домбырасын тарту етуі көрермен көңілін ерекше толқытты. Бұл көрініс ұстаз бен шәкірт сабақтастығын ғана емес, ұлттық өнердің үзілмес жалғастығын да айқын көрсетті. Құрманғазының қолындағы домбыра Динаның еншісіне өткен жоқ, ұлттың өнер аманаты жалғасын тапты. Кейін сол аманат Динаның саусағымен сөйлеп, қазақ күйінің көкжиегін кеңейтті. Ахмет Жұбанов қалдырған деректер кеш мазмұнын тереңдете түсті. Ұлы күйші Құрманғазы Динаның бойындағы табиғи дарынды ерте танып, оны ел ішіндегі әйгілі күйшілердің ортасына ертіп жүрген. Бұл – қазақтың дәстүрлі өнер мектебінің өміршеңдігін айғақтайтын тағылымды өнеге. Өнерді кітаптан емес, өмірден үйренген Дина кейін күй әлемінің дара тұлғасына айналды.
Әдеби-музыкалық басқосуда орындалған «Ер Тұран», «Дала рухы», «Келіншек» күйлері әдеби композицияның мазмұнын байыта түсті. Әсіресе «Жігер» балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығының жас домбырашылары орындаған күйлер көрерменге ұлттық өнердің алтын арқауы әлі де үзілмегенін сезіндірді. Бір кезде Құрманғазы Динаға үміт артқан болса, бүгін сол үміттің оты жас домбырашылардың өнерінен анық байқалды. Сахнада Дина бейнесін сомдаған өнерпаздың монологы да кештің әсерін тереңдете түсті. «Домбыра – менің жан серігім. Халқымның қуанышы мен қайғысын күймен жеткізуді өмірлік мұрат еттім» деген сөздер ұлы күйшінің бүкіл ғұмырын айқын танытты. Бұл сахна үшін жазылған мәтін емес, Дина Нұрпейісованың бүкіл өмір жолын түйіндеген шынайы ұстаным еді.
Өнер кешінің барысында Дина Нұрпейісованың ғұмыры мен күйшілік жолы қатар өрілді. Оның өмірі – бір ғана өнерпаздың тағдыры емес, өткен ғасырдағы қазақ халқы бастан кешкен қилы кезеңдердің көркем шежіресі. Әр күйдің өз тарихы, әр әуеннің өз мұңы бар. Сахналық көріністер сол сырды көрерменге әсерлі жеткізді.
Дина домбыраны жастайынан жанына серік етті. Қызының талабын байқаған әкесі Кенже Шалұлы өнерге деген ынтасын қолдап отырды. Көп ұзамай дарынды қыздың күйін тыңдаған Құрманғазы ақ батасын беріп, үлкен өнер жолына бастады. Қазақ ұғымында бата – жай тілек емес, аманат. Сол аманатқа адал болған Дина ұстазының күйшілік дәстүрін жалғап қана қоймай, оны жаңа өріске шығарды.
Рухани жиын аясында күй анасының өміріндегі ауыр белестер де кеңінен сөз болды. Жоқшылық пен ашаршылықтың азабын көрген Дина Каспий маңына қоныс аударып, тағдырдың талай тауқыметін бастан өткерді. Балаларын аман сақтап қалу үшін құмаршық теріп, домбырасын арқалап ауыл аралаған қайсар ананың бейнесі көпшіліктің көңілін тебірентті. Сол бір ауыр күндердің өзінде қолынан домбырасын түсірмеген күйші халықтың еңсесін көтерер «Жігер» күйін дүниеге әкелді. Бұл күйден қайсарлықтың, төзім мен үміттің үні анық сезіледі.
Дина өнерінің даңқы өткен ғасырдың отызыншы жылдарының соңында кеңге жайылды. Ахмет Жұбановтың шақыруымен Алматыға келген күйші аз уақыттың ішінде бүкіл елге танылды. 1939 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық ұлттық аспапта орындаушылар байқауында топ жарып, қазақ күйінің мерейін үстем етті. Мыңдаған өнерпаздың арасынан суырылып шығуы – Динаның ғана емес, қазақ күй өнерінің жеңісі еді.
Көрермендер күйшінің шығармашылық мұрасына да кеңінен сусындады. «Әсем қоңыр», «Жігер», «Ана бұйрығы», «Бұлбұл», «Қосалқа», «Тойбастар», «Байжұма», «Науаи» күйлері сөз болып, олардың шығу тарихы мен көркемдік ерекшелігі таныстырылды. Әр күйдің өмірден туғаны, халықтың мұңы мен қуанышын бойына сіңіргені көрерменге нанымды жеткізілді. Көпшілікті ерекше толқытқан туындының бірі – «Ана бұйрығы» күйі. Майданға аттанған ұлын күн сайын сарғая күткен ананың сағынышы мен жүрек зары осы күйде сөйлейді. Мұндай сезімді сөзбен емес, күймен жеткізу – Дина дарынының даралығы. Кейде бір ғана күй қалың кітап айта алмайтын сырды жүрекке жеткізеді.
Мәдени шараның көркін күйлер мен әндер аша түсті. «Жігер» балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығының домбырашылары орындаған күйлер ұлттық өнердің өміршеңдігін айқын аңғартса, «Нұр Ана әлемі» қоғамдық қоры мен «Ақсақалдар тағылымы» қоғамдық бірлестігінің мүшесі Құралай Уақпаеваның орындауындағы «Қызыл құмда ауылым» мен «Сегіз аяқ» әндері көрерменнің ыстық ықыласына бөленді.
Музыкалық-танымдық іс-шарада ақын, дәулескер күйші, Қазақстанның Мәдениет қайраткері, «Құрмет» орденінің иегері Балтабай Сыздықов күйшінің өмірі мен шығармашылығы жөнінде көсіле сөйлеп, «Байжұма» күйін тартса, Рүстембек Омаров атындағы қазақ халық аспаптар оркестрінің әртісі, өнертану магистрі Әсел Арынова Дина Нұрпейісованың Ташкентке жасаған сапарына тоқталып, оның бірқатар күйлерін орындап берді. Бір сахнада бас қосқан аға буын мен жас өнерпаздар күй өнерінің сабақтастығын айқын көрсетті.
Кеш соңында сахнаға шыққан өнер иелері бір ауыздан: «Домбыраның үні мәңгі жасасын!» – деген тілек айтты. Бұл жай ғана ұран емес, ұлттық өнерге деген құрметтің, бабадан жеткен аманатты келер ұрпаққа жеткізуге деген ортақ парыздың айғағы еді.
Күйдің тағдыры – халықтың тағдыры. Домбыраның қос ішегі ғасырлар бойы қазақтың қуанышы мен қайғысын қатар тербеп келеді. Сондықтан Дина Нұрпейісова туралы сөз қозғау – бір ғана өнерпаздың өмір жолын баяндау емес, ұлттың рухани биігін сөз ету.
Дина – Құрманғазы қалыптастырған ұлы күйшілік дәстүрдің заңды жалғасы. Ұстазы аманаттаған өнерді көзінің қарашығындай сақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізген санаулы саңлақтың бірі. Өмірінің соңына дейін домбырасын серік еткен күй анасы өнерге адалдықтың асыл үлгісін көрсетті. Балжан Нұрпейісованың естелігіне қарағанда, дүниеден озар сәтінде Құрманғазының «Қайран шешем» күйін шертуі – ұстазға деген құрметтің, өнерге деген шексіз сүйіспеншіліктің, халқына деген адалдықтың айғағы. Бір ғана осы көрініс Дина ғұмырының бар болмысын танытып тұрғандай.
Ұлттық домбыра күніне арналған әдеби-музыкалық кештің де қадірі осында. Бұл басқосу ән мен күй тыңдатумен шектелген жоқ. Көрерменді тарихпен жүздестірді, ұлттық өнердің қадір-қасиетін сезіндірді, күйдің тылсым әлеміне жетеледі. Әрбір күй, әрбір сахналық көрініс, әрбір айтылған дерек Дина мұрасының өміршең екенін тағы бір мәрте дәлелдеді.
Қазір дүние өзгеріп жатыр. Өзгермейтіні – ұлттың рухани өзегі. Домбыраны ұлықтау өткенді аңсау емес, ұлттық тамырдан қол үзбеу. Өз өнерін ардақтай білген ел ғана рухани биігін сақтайды. Домбыраның қоңыр үнімен сусындап өскен ұрпақ туған жердің қадірін де, ел тарихының тереңдігін де, халықтың жан дүниесін де жақсырақ таниды.
Сахна төрінде күй шерткен жас домбырашыларға қарағанда Құрманғазы батасын берген жас Дина еріксіз еске оралады. Ұстаздан шәкіртке жалғасқан күй керуені үзілген жоқ. Бүгін сол аманатты жаңа буын жалғап келеді. Қасиетті қара домбыраны ұлттың жаны деп ұққан сайын бабалар аманатының ақталғаны.
Дина Нұрпейісова артына дүние-мүлік емес, халқымен бірге жасайтын рухани мұра қалдырды. Оның күйлерінде қазақ даласының кеңдігі де, ананың жүрегі де, халықтың мұңы мен қуанышы да бар. Сондықтан Дина мұрасы уақыт озған сайын бұрынғыдан да қымбаттай береді.
«Қазақтың әйгілі күйшісі» атты әдеби-музыкалық кеш осы ақиқатты тағы бір рет айқын көрсетті. Домбыраның қоңыр үні залға ғана емес, жұрттың жүрегіне жетті. Көрермен күй тыңдап қана қайтқан жоқ, ұлттық өнердің қадірін тереңірек сезінді. Өйткені күй – кешенің көлеңкесі емес. Күй – халықтың жадын сақтайтын үн, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын аманат.
Айбек ОРАЛХАН
