Мемлекеттің аумағын басқару тәртібі оның саяси тұрақтылығына, экономикалық дамуына және ұлттық қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді. Орталық билік пен өңірлер арасындағы байланыстың үйлесімді болуы, жергілікті мүмкіндіктердің тиімді пайдаланылуы және халықтың қажеттіліктерінің дер кезінде ескерілуі әкімшілік-аумақтық құрылымның қаншалықты дұрыс ұйымдастырылғанына байланысты.

Әкімшілік-аумақтық бөліністі картадағы шекаралар мен сандық көрсеткіштердің жиынтығы деп қана қарауға болмайды. Ол – мемлекеттік басқаруды ұйымдастырудың, билік өкілеттіктерін бөлудің және халыққа көрсетілетін қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз етудің маңызды құралы. Әрбір облыстың, ауданның, қаланың немесе ауылдың әкімшілік мәртебесі сол жерде тұратын жұрттың күнделікті тіршілігіне, әлеуметтік жағдайына және даму мүмкіндігіне ықпал етеді.

Сондықтан Қазақстанның әкімшілік-аумақтық құрылымын жетілдіру мәселесі аумақ шекараларын белгілеумен шектелмейді. Оның мәні – елдің тұтастығын сақтай отырып, әр өңірдің ерекшелігін ескеретін және тұрғындардың мүддесіне қызмет ететін басқару жүйесін қалыптастыру.

Қазақстанның әкімшілік-аумақтық құрылымы Конституция мен заң талаптарына сәйкес қалыптасады. «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы» Заң ел аумағын әкімшілік-аумақтық бірліктерге бөлудің, олардың мәртебесін айқындаудың және шекараларын өзгертудің құқықтық негіздерін белгілейді.

Әкімшілік-аумақтық бірліктерді құру, қайта ұйымдастыру, тарату немесе олардың шекараларын өзгерту өз бетінше қабылданатын шешім емес. Мұндай мәселелер заңда белгіленген тәртіппен қаралып, тиісті негіздемелерге сүйеніп шешілуге тиіс. Бұл талаптар аумақтық басқарудың сабақтастығын сақтауға, негізсіз өзгерістерге жол бермеуге және мемлекеттік басқару жүйесінің орнықтылығын қамтамасыз етуге бағытталған.

Сонымен бірге құқықтық тәртіптің сақталуы ғана жеткіліксіз. Әкімшілік-аумақтық өзгерістердің әрқайсысы елді мекендердің даму келешегіне, жергілікті халықтың тұрмысына және мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігіне қалай әсер ететіні тұрғысынан бағалануы қажет. Өйткені аумақты басқару тәртібін өзгерту – картаға жаңа шекара түсіру ғана емес, адамдардың өміріне ықпал ететін шешім.

Қазақстанның әкімшілік-аумақтық құрылымы бірнеше деңгейден тұрады. Оның құрамына облыстар, аудандар, қалалар, кенттер, ауылдар және ауылдық округтер кіреді. Қалалар республикалық, облыстық және аудандық маңызы бар қалалар болып бөлінеді. Астана мен республикалық маңызы бар қалалардың құқықтық мәртебесі де елдің әкімшілік-аумақтық жүйесінде айрықша орын алады.

Әрбір әкімшілік-аумақтық бірліктің өзіндік орны мен заңда белгіленген мәртебесі бар. Облыс көлемі жағынан ірі аумақтық бірлік ретінде бірнеше аудан мен облыстық маңызы бар қаланы қамтиды. Аудан мен қала мәртебесін айқындауда халық саны ғана емес, елді мекеннің қалыптасқан шаруашылық жүйесі, экономикалық мүмкіндігі, әлеуметтік инфрақұрылымы және аумақтық маңызы ескеріледі.

Мұндай жіктеу басқару міндеттерін аумақтың ерекшелігіне қарай ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Алайда әкімшілік бірліктің атауы мен мәртебесінің болуы оның дамуына өздігінен кепіл бола алмайды. Нәтиже жергілікті басқару органдарының жұмыс сапасына, қаржының орынды бөлінуіне және тұрғындардың қажеттіліктеріне қаншалықты көңіл бөлінетініне байланысты.

Осы тұрғыдан алғанда, әкімшілік-аумақтық құрылым – ел аумағын бөліп көрсететін жүйе ғана емес, мемлекеттік басқарудың нақты жұмыс істеу тәртібін айқындайтын негіз.

Қазақстанның әр өңірі табиғи жағдайы, халықтың орналасуы, шаруашылық бағыты және экономикалық мүмкіндігі жағынан бір-бірінен ерекшеленеді. Бір өңірде өнеркәсіп пен кен өндіру басым болса, екіншісінде ауыл шаруашылығы, көлік қатынасы немесе қызмет көрсету саласы жетекші орын алады. Сондықтан барлық өңірге бірдей басқару тәсілін қолдану жергілікті ерекшеліктерді толық ескеруге мүмкіндік бермейді.

Әкімшілік-аумақтық құрылымның басты міндеттерінің бірі – мемлекеттік басқаруды халыққа жақындату және жергілікті мәселелерді сол жердің жағдайына сай шешуге жағдай жасау. Бұл үшін орталық және жергілікті мемлекеттік органдардың міндеттері мен өкілеттіктері нақты айқындалып, жауапкершілік деңгейі белгіленуге тиіс.

Өңірдің дамуын оның аумағының көлемімен немесе әкімшілік мәртебесімен ғана өлшеуге болмайды. Негізгі өлшемдер – халықтың жұмыспен қамтылуы, табыс деңгейі, жол мен көлік қатынасының жай-күйі, білім беру мен денсаулық сақтау қызметтерінің қолжетімділігі және тұрғындардың өмір сүру сапасы.

Жергілікті қажеттіліктер ескеріліп, қаржы нақты басымдықтарға сай жұмсалғанда ғана әкімшілік-аумақтық ұйымдастырудың тиімділігі артады. Ал өңірлер арасындағы даму алшақтығын азайту үшін әр аумақтың қолда бар мүмкіндігін анықтап, оны іске асыруға қажетті жағдай жасау маңызды.

Халықтың қалаларға шоғырлануы, ішкі көші-қонның күшеюі және кейбір шалғай елді мекендердегі тұрғындар санының азаюы әкімшілік-аумақтық құрылымды ұдайы саралап отыруды қажет етеді. Халық саны мен орналасу тәртібі өзгерген сайын мектеп, аурухана, жол, ауызсу және басқа да қоғамдық қызметтерге деген сұраныс та өзгереді.

Мұндай жағдайда елді мекендердің мәртебесін өзгерту немесе әкімшілік шекараларды қайта қарау туралы шешімдер нақты деректерге сүйенуге тиіс. Халық санының өзгерісі, көлік қатынасы, экономикалық байланыстар, әлеуметтік нысандардың орналасуы және алдағы даму мүмкіндіктері кешенді түрде бағалануы қажет.

Бұл ретте әкімшілік шекараны өзгерту мен елді мекенді дамыту мәселелерін бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. Мәселен, шағын ауылдың тұрғындары аудан орталығындағы мектепке, ауруханаға немесе жұмыспен қамту орындарына қатынауда қиындық көрсе, оның әкімшілік мәртебесін өзгерту бұл түйткілді өздігінен шешпейді. Мұндай мәселелерді шешу үшін көлік қатынасын жақсарту, қоғамдық қызметтерді қолжетімді ету және жергілікті экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту қажет.

Сонымен қатар аумақтық өзгерістерді жоспарлау кезінде тұрғындардың пікірі ескерілуге тиіс. Елді мекендердің атауын өзгерту, тарихи атауларды қалпына келтіру және жаңа атаулар беру мәселелерінде тілдік, тарихи және мәдени негіздерге сүйену маңызды. Қоғамдық талқылаудың ашық өтуі мен уәждердің түсінікті жеткізілуі қабылданатын шешімдерге деген сенімді арттырады.

Әкімшілік-аумақтық жүйені жетілдірудің мақсаты бірліктердің санын өзгерту немесе шекараларды қайта белгілеу ғана болмауға тиіс. Негізгі міндет – басқару сапасын арттыру, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз ету және өңірлердің орнықты дамуына мүмкіндік жасау.

Ол үшін бірнеше бағытқа басымдық берген жөн. Біріншіден, әкімшілік-аумақтық өзгерістер ғылыми талдауға, нақты статистикалық деректерге және ұзақ мерзімді жоспарлауға негізделуі қажет. Екіншіден, орталық пен жергілікті билік арасындағы міндеттер мен жауапкершілік айқын бөлінуі керек. Үшіншіден, шалғай елді мекендердің жағдайы мен өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық айырмашылықты азайту мәселесі тұрақты назарда болғаны дұрыс. Төртіншіден, тұрғындардың пікірі мен жергілікті қауымдастықтардың мүддесі шешім қабылдау барысында ескерілуге тиіс.

Осындай ұстанымдар әкімшілік-аумақтық құрылымды қағаз жүзіндегі жіктеуден нақты қоғамдық қажеттіліктерге қызмет ететін басқару жүйесіне айналдыруға мүмкіндік береді.

Қазақстанның әкімшілік-аумақтық құрылымы – ел аумағын ұйымдастырудың ғана емес, мемлекеттік басқарудың тиімділігін айқындайтын маңызды негіз. Оның орнықтылығы құқықтық талаптардың сақталуына, ал нәтижелілігі өңірлердің ерекшеліктерін ескеруге, жергілікті мәселелерді дер кезінде шешуге және халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға байланысты.

Сондықтан әкімшілік-аумақтық құрылымды жетілдіру жұмысы заң талаптарын сақтаумен қатар, ғылыми негізге, ашық талқылауға және ұзақ мерзімді даму мақсатына сүйенуге тиіс. Әрбір аумақтық шешімнің өлшемі – оның ел тұтастығын нығайтуға, өңірдің мүмкіндігін ашуға және тұрғындардың игілігіне қызмет етуі.

Мемлекеттің беріктігі картадағы шекаралардың айқындығымен ғана емес, сол аумақта өмір сүретін халықтың тұрмысымен, өңірлердің өзара үйлесімді дамуымен және басқару жүйесінің халық мүддесіне қаншалықты сай жұмыс істейтінімен өлшенеді.