Павлодарда көрнекті ақын Павел Васильевтің Омбы қаласында қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген «Жалын атқан жыр» – «Палящее слово» атты жыр жинағының тұсаукесері өтті. Әдеби-мәдени шараға Павлодар облысы әкімінің орынбасары Айгүл Мәлікова, Омбы облысының бұрынғы губернаторы, «Полежаев-фонд» қорының президенті Леонид Полежаев, қаламгерлер, әдебиеттанушылар, суретшілер мен зиялы қауым өкілдері қатысты. Жаңа басылым – Ертістің екі жағалауындағы әдеби байланыстарды нығайтып, ортақ рухани мұраны жаңғыртуға бағытталған маңызды шығармашылық еңбек.
2026 жылғы 8 қазанда Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы Павлодар облыстық әмбебап ғылыми кітапханасында өткен кітап таныстырылымында Павел Васильевтің қазақ даласымен, Ертіс өңірімен тығыз байланысты шығармашылық мұрасы, оның поэзиясын қазақ тіліне аударудың маңызы және екі ел арасындағы мәдени ынтымақтастық мәселелері сөз болды.
Павлодар облысы әкімінің орынбасары Айгүл Мәлікова әдеби жиында Павел Васильев шығармашылығының өңір тарихындағы ерекше орнына тоқталды. Ақынның поэзиясында қазақ даласының кеңдігі, Ертістің айбыны, туған өлкенің табиғаты мен жергілікті халықтың тыныс-тіршілігі терең көрініс тапқанын атап өтті.
Облыс әкімінің орынбасары Павел Васильевтің шығармалары қазақ тілінде жаңа тыныс алып, бүгінгі оқырманға қайта ұсынылуын әдеби-мәдени өмірдегі елеулі оқиға ретінде бағалады. Өйткені ақын мұрасын сақтау, зерттеу және насихаттау – бір ғана өңірдің емес, тұтас рухани кеңістіктің ортақ міндеті.
Айгүл Мәлікованың шарада білдірген пікірінің негізгі өзегі де осыған саяды: әдебиет халықтарды жақындастырып, тарихи сабақтастықты сақтауға, өзара түсіністік пен мәдени ынтымақтастықты нығайтуға қызмет етеді. Бұл тұрғыдан алғанда, Павел Васильев жырларының қазақ және орыс тілдерінде қатар жарық көруі ерекше мәнге ие.
Тұсаукесер барысында Павлодар облысы әкімінің атынан мәртебелі қонақтарға ұлттық шапан мен арнайы портрет-картина табысталды.
Жаңа жинақтың жарық көруіне Омбы қаласындағы «Полежаев-фонд» қоры ұйытқы болған. Қор президенті Леонид Полежаевтың айтуынша, басылымды әзірлеу идеясы белгілі суретші Виктор Поликарповтың шығармашылық мұрасымен тікелей байланысты. Ақын өлеңдері мен оларға салынған көркем туындыларды бір кітапқа біріктіру арқылы оқырманға Павел Васильев поэзиясын жаңа қырынан таныту көзделген.
Кітаптың басты ерекшелігі – онда бір-бірімен рухани сабақтас үш шығармашылық тұлғаның еңбегі тоғысқан. Павел Васильевтің орыс тіліндегі таңдаулы шығармаларын қазақ тіліне ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Айбек Оралхан аударса, жинақтың көркемдік безендірілуіне суретші Виктор Поликарповтың туындылары пайдаланылған. Суретші 1972 жылдан бастап Васильев поэзиясына иллюстрациялар жасап келген. Жаңа кітапқа оның 24 көркем туындысы енгізілген.
Жинаққа Павел Васильевтің таңдаулы лирикалық өлеңдерімен бірге «Солёный бунт» – «Тұз бүлігі» поэмасының қазақша аудармасы енгізілген. Бұл – ақынның көлемді әрі күрделі шығармаларының бірін қазақ оқырманына таныстыру жолындағы маңызды қадам.
Ақын Айбек Оралхан үшін Павел Васильев мұрасын қазақ тіліне тәржімалау оңай міндет болмаған. Өйткені оның поэзиясында қазақ даласының кең тынысы, ұлттық тұрмыс-салт, табиғат көріністері, адам мінезі мен махаббат лирикасы ерекше көркемдік қуатпен бейнеленген. Мұндай шығармаларды аударғанда түпнұсқаның мазмұнын ғана емес, ақынның өзіндік үнін, өлеңнің ішкі ырғағын, образдық жүйесін және эмоционалдық әсерін сақтау қажет.
Павел Васильев шығармаларын қазақша сөйлету ісі бүгін басталған жоқ. Оның жекелеген шығармаларын Жұматай Жақыпбаев, Исраил Сапарбай, Иран-Ғайып және басқа да белгілі қаламгерлер тәржімалаған. Жаңа басылымның тағы бір құндылығы – Павел Васильев шығармаларының түпнұсқасы мен қазақша аудармасының қатар берілуі. Бұл оқырманға ақынның поэтикалық әлемін екі тілде салыстыра қабылдауға мүмкіндік береді.
Павел Васильев – тағдыры да, шығармашылығы да Ертіс өңірімен ажырамас байланысқан қаламгер. 1910 жылы дүниеге келген ақынның балалық шағы мен шығармашылық дүниетанымының қалыптасуына қазақ даласының табиғаты, көшпелі өмір салты, жергілікті халықтың мінез-құлқы мен рухани мәдениеті айтарлықтай әсер еткен.
Оның өлеңдерінен сайын даланың кеңдігі, еркіндікке құштар мінез, Ертістің екпіні, қазақ тұрмысының сан алуан көріністері анық аңғарылады. Орыс тілінде жазғанымен, ақынның поэтикалық ойлау жүйесінде қазақтың жыршылық дәстүрімен үндесетін ерекшеліктер бар. Өлеңдерінің екпінді ырғағы, образдарының өткірлігі, табиғат пен адам болмысын тұтастықта бейнелеуі оның шығармашылығына айрықша сипат береді.
Ақынның тағдыры да ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргіннің қасіретті беттерінен хабар береді. Павел Васильев 1937 жылы сталиндік репрессияның құрбаны болды. Кейін ақталғаннан соң оның шығармалары қайта басылып, әдеби мұрасы зерттеле бастады. Алайда қысқа ғұмырында мол шығармашылық із қалдырған ақынның мұрасын толық танып-білу, оның қазақ даласымен рухани байланысын терең зерделеу мәселесі бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ.
Осы тұрғыдан келгенде, «Жалын атқан жыр» жинағының жарық көруі – әдеби мұраны жаңғыртудың ғана емес, тарихи жадыны сақтаудың да маңызды көрінісі.
Тұсаукесер барысында Леонид Полежаев кітаптың дүниеге келу тарихына кеңірек тоқталды. Алғашқыда Павел Васильев шығармаларын суретші Виктор Поликарповтың туындыларымен безендіріп шығару туралы ұсыныс түскен. Кейін бұл идея кеңейіп, поэзияны, көркем аударманы және бейнелеу өнерін бір арнаға тоғыстырған қос тілді басылым әзірлеу туралы шешім қабылданған.
«Полежаев-фонд» қоры басқармасының төрағасы Ольга Макарова да Павел Васильевтің шығармашылық мұрасын кеңінен танытудың қажеттігін атап өтті. Ақынның шығармалары оқырман қауымға әлі де кеңірек насихатталуы тиіс. Жаңа кітап осы бағыттағы бастамалардың бірі болмақ.
Жинақтың жалпы таралымы – 600 дана. Оның 300 данасы Павлодар облысына бөлінсе, қалған бөлігі Омбы өңіріндегі қазақ диаспорасына ұсынылады. Мұның өзі кітаптың тек әдеби басылым ғана емес, шекаралас өңірлер арасындағы мәдени байланысты нығайтатын рухани құндылық екенін көрсетеді.
Павлодар мен Омбы арасындағы тарихи сабақтастықтың тамыры тереңде жатыр. Екі өңірді жалғап жатқан Ертіс өзені ғасырлар бойы халықтардың қарым-қатынасына, мәдени және рухани ықпалдастығына арқау болып келді. Ал әдебиет осы байланыстың ең нәзік әрі өміршең арналарының бірі саналады.
Омбыда қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген Павел Васильев жинағы осы сабақтастықтың бүгінгі кезеңдегі жарқын көрінісі деуге болады. Әсіресе, кітаптың Омбыдағы қазақ диаспорасына ұсынылуы ана тіліндегі әдебиетті насихаттау, тарихи отанмен рухани байланысты сақтау тұрғысынан маңызды.
Әдеби жиында филология ғылымдарының докторы А.Қ. Тұрышев Павел Васильев шығармашылығы туралы ой бөлісті. Сондай-ақ Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Юрий Поминов, Қазақстан Суретшілер одағы Павлодар облыстық филиалының төрағасы Олег Шоранов және өзге де шығармашылық орта өкілдері қатысты.
Кездесуге ерекше әсер берген сәттердің бірі – Павел Васильев өлеңдерінің оқылуы болды. Ақын шығармаларын Павел Васильев атындағы әдеби бірлестіктің мүшесі Рафаэль Мухамеджанов, студент Нұрлы Әміржан және А.П. Чехов атындағы драма театрының әртісі Влад Кривцов орындады. Сонымен бірге Виктор Поликарповтың ақын өлеңдерін оқыған аудиожазбасы ұсынылды.
Шын мәнінде, Павел Васильевтің жаңа жинағының жарық көруі көркем аударманың қазіргі әдеби үдерістегі орны туралы да ойлантады. Өйткені аударма – әртүрлі тілде сөйлейтін халықтардың әдеби мұрасын өзара таныстыратын, дүниетанымын жақындастыратын, мәдени құндылықтарын байытатын шығармашылық көпір.
Әсіресе поэзия аудармасында сөздің мағынасын дәл жеткізу жеткіліксіз. Өлеңнің рухын, автордың көркемдік қолтаңбасын, ой мен сезімнің табиғи үйлесімін сақтау қажет. Мұндай талапты орындау аудармашының тілдік шеберлігімен қатар, ақындық қабілетін де қажет етеді.
Сондықтан Павел Васильевтің шығармаларын қазақ тіліне аудару жұмысы бір қаламгердің мұрасын насихаттаумен ғана шектелмейді. Ол қазақ тілінің көркемдік мүмкіндіктерін кеңейтуге, әдебиеттер арасындағы өзара ықпалдастықты дамытуға және жаңа буын оқырмандардың рухани танымын байытуға қызмет етеді.
Бұл басылымның әдебиеттанушылар, филологтер, көркем аудармамен айналысатын мамандар, жоғары оқу орындарының студенттері мен жас қаламгерлер үшін де танымдық маңызы зор. Әсіресе, түпнұсқа мен аударманың бір кітапта берілуі поэтикалық мәтінді салыстырып зерттеуге, аударма шеберлігін зерделеуге қолайлы жағдай туғызады.
Павлодарда өткен тұсаукесер осындай маңызды мәселелерге назар аудартқан тағылымды әдеби басқосу болды. Жиынның басты нәтижесі – Павел Васильев шығармаларының қазақ тілінде жаңа тыныс алып, оқырман қауымға қайта оралуы.
Туған топырағының табиғатын, Ертіс бойындағы тіршілікті, қазақ даласының кеңдігін жырға қосқан ақын мұрасының қазақ тілінде жарық көруінде өзіндік тарихи әділеттілік те бар. Кезінде ақынның шабытын оятқан дала енді оның жырларын өз тілінде сөйлетіп отыр.
Ертіс жағасында туған жырдың Омбыда кітап болып басылып, Павлодарда оқырманымен қайта қауышуы – әдебиеттің уақыт пен кеңістіктен, тіл мен шекарадан биік тұратын рухани құндылық екенін айғақтайтын мәнді оқиға.
Асыл ӘБІШЕВ
