«Ұстаздық еткен жалықпас,
Үйретуден балаға…»
Абай Құнанбайұлы
Ұстаз — адам өміріндегі ең қадірлі тұлғалардың бірі. Ол шәкіртке білім беріп қана қоймай, оның дүниетанымын қалыптастырып, қабілетін танып, болашаққа бағыт сілтейді. Мұғалімдер күні қарсаңында Павлодар қаласындағы «Жас дарын» мамандандырылған мектеп-лицейінің 11-сынып оқушысы Әли Әлібек ұстаз еңбегінің қадірі, шәкірт пен мұғалім арасындағы рухани байланыс және бүгінгі ұстазға қойылатын жаңа талаптар туралы ой бөліседі.
Ұстаз… Осы бір сөздің өзінде қаншама терең мағына, жылылық пен құрмет жатыр. Адам баласының өмір жолында ата-анадан кейін ақылын айтып, білімге жетелеп, жақсы мен жаманды ажыратуға үйрететін жанның бірі — ұстаз.
Әрқайсымыздың білім әлеміне жасаған алғашқы қадамымыз мұғалімнің тәлімімен басталады. Алғаш қолымызға қалам ұстатып, әріп танытқан да, алдымыздан жаңа дүниенің есігін ашқан да — ұстаз. Сондықтан мұғалім еңбегінің маңызы мектеп қабырғасымен ғана шектелмейді. Оның берген білімі мен тәрбиесі адаммен бірге бүкіл өмір бойы жалғасады.
Қазақ халқы ежелден ұстазды ерекше қадірлеген. «Ұстазы жақсының — ұстамы жақсы» деген халық даналығы да осыны аңғартады. Ұстаз шәкіртіне білім беріп қана қоймай, оның мінезінің қалыптасуына, дүниетанымының кеңеюіне, өмірден өз орнын табуына ықпал етеді.
Ұстаздың міндеті тек тақта алдында тұрып сабақ түсіндіру емес. Ол шәкіртін ізденуге, өз ойын еркін жеткізуге, жауапкершілікке, еңбекқорлыққа, адалдық пен адамгершілікке тәрбиелейді. Әр баланың бойындағы қабілетті байқап, оның талабын ұштап, дұрыс бағыт көрсете білу — үлкен шеберлік.
Кейде ұстаздың дер кезінде айтқан бір ауыз жылы сөзі баланың өзіне деген сенімін оятып, тіпті бүкіл өмір жолын өзгертуі мүмкін. «Сенің қолыңнан келеді!» деген қарапайым ғана сөздің артында үлкен күш бар. Өйткені балаға сенім білдіру — оның арманына қанат бітіру.
Ыбырай Алтынсаринге телінетін «Мен үшін жақсы мұғалім бәрінен де артық, өйткені мұғалім — мектептің жүрегі» деген қанатты ой ұстаз еңбегінің мәнін дәл аңғартады. Мектептің заманауи ғимараты мен жаңа технологиясы болғанымен, балаға білім мен тәрбие беретін білікті ұстазсыз оның мәні толық болмақ емес.Ұстаздар күні — саналы ғұмырын білім мен тәрбиеге арнап жүрген мұғалімдерге алғыс білдіретін ерекше мереке. Бұл күні шәкірттер ұстаздарына деген ықыласын білдіріп, олардың еңбегіне құрмет көрсетеді.
Павлодар қаласындағы «Жас дарын» мамандандырылған мектеп-лицейінің оқушылары да мерекені ұстаздары үшін ерекше өткізуге тырысты. Мектеп шәкірттері мерекелік бағдарлама әзірлеп, шағын концерт ұйымдастырды. Жоғары сынып оқушылары бір күнге ұстаздарының орнын басып, сабақ өткізіп көрді.
Бір қарағанда, бұл мерекелік шараның бір бөлігі ғана сияқты. Алайда оның тәрбиелік мәні терең. Мұғалімнің орнына бір сәт өзін қойып көрген оқушы ұстаз еңбегінің қаншалықты жауапты екенін сезінеді. Бір сыныптың назарын сабаққа аудару, тақырыпты түсіндіру, әр оқушымен тіл табысу, уақытты тиімді пайдалану — сырттай қарағандағыдай оңай шаруа емес.
Ал ұстаздар шәкірттерінің ықыласына: «Қымбатты оқушыларымыз! Жылы лебіздеріңіз бен құрметтеріңіз үшін рақмет!» — деп алғыстарын білдірді. Осындай сәттерде ұстаз бен шәкірт арасындағы байланыстың тек сабақ пен бағаға құрылмайтынын анық сезінесің. Оның негізінде сенім, сыйластық және ортақ мақсат жатыр. Ұстаз бен шәкірт арасындағы байланыс — білім беру үдерісінің ең маңызды бөлігі. Ұстаз бағыт көрсетеді, ал шәкірт ізденісі мен еңбегі арқылы сол білімді тереңдетеді. Оқушының әрбір жетістігінде оның өз еңбегімен қатар, ұстазының да маңдай тері бар.
Бүгінгі мектеп бұрынғы мектептен өзгеше. Қазіргі оқушы ақпаратты тек оқулықтан алмайды. Оның алдында интернет, цифрлық платформалар, жасанды интеллект және сан алуан ақпарат көзі бар. Сондықтан қазіргі мұғалімнің міндеті де күрделене түсті. Бүгін ұстаз дайын білімді жеткізуші ғана емес. Ол — бағыт беруші, баланы өздігінен ізденуге үйрететін тәлімгер. Оқушыға ақпаратты табуды ғана емес, оның ақиқаты мен жалғанын ажыратуды, салыстыруды, талдауды, сұрақ қоя білуді және дұрыс қорытынды шығаруды үйрету маңызды.
Сол себепті қазіргі ұстаздың өзі де үнемі ізденісте болуы керек. Жаңа әдістемелерді меңгеру, цифрлық технологияларды тиімді пайдалану, әр баланың ерекшелігін ескеру — бүгінгі мұғалімге қойылатын талаптардың бір бөлігі. Дегенмен заман қанша өзгергенімен, ұстаздықтың басты мұраты өзгермейді. Ол — адам тәрбиелеу. Өйткені бүгінгі партада отырған бала — ертеңгі дәрігер, инженер, ғалым, мұғалім, журналист, кәсіпкер, өнер иесі. Елдің экономикасын дамытып, ғылымын өркендетіп, мәдениетін жалғастыратын да — бүгінгі шәкірттер. Ал сол үлкен өмір жолының алғашқы баспалдағында ұстаз тұрады.
Ұстаз еңбегінің ерекшелігі де осында. Оның нәтижесі кейде бір күнде немесе бір жылда көрінбеуі мүмкін. Мұғалім еккен білім мен тәрбие дәні жылдар өткен соң жеміс береді. Кеше ғана мектеп партасында отырған шәкіртінің азамат болып қалыптасып, өз саласында жетістікке жеткенін көру — ұстаз үшін ең үлкен марапат.
Біздің әр жетістігіміздің артында бізге сенген адамдар тұрады. Соның бірі — ұстаз. Ол кейде қатал талап қояды. Кейде қатемізді көрсетеді. Кейде қайта-қайта түсіндіреді. Ал кейде ешкім байқамаған қабілетімізді байқап, алға жетелейді. Сол сәттердің қадірін оқушы кезінде толық түсінбеуіміз де мүмкін. Бірақ уақыт өте келе мұғалімнің әрбір талабы мен ақыл-кеңесінің мәнін ұғына бастаймыз. «Ұстаздан шәкірт озар» деген сөздің астарында да үлкен мән бар. Шәкіртінің өзінен асып түсуі — нағыз ұстаз үшін жеңіліс емес, керісінше, оның еңбегінің жемісі.
Ахмет Байтұрсынұлының «Мектептің жаны — мұғалім. Мұғалім қандай болса, мектебі һәм сондай болмақшы» деген сөзі ұстаздың қоғамдағы орнын айқын көрсетеді. Ұстаз — бір мамандықтың иесі ғана емес. Ол — келешек ұрпақтың қалыптасуына ықпал ететін тұлға. Сондықтан ұстазға құрмет көрсету тек мереке күніндегі гүл мен құттықтаудан тұрмайды. Ұстазға деген ең үлкен құрмет — оның берген білімін бағалау, ақылын тыңдау, іздену, еңбектену және адамдық жолдан айнымау.
«Ғылым таппай мақтанба,
Орын таппай баптанба,
Құмарланып шаттанба
Ойнап босқа күлуге…»
Абайдың осы өсиеті әр шәкіртті білімге, еңбекке, талапқа үндейді. Ал сол талаптың отын жағатын, ғылым мен білімнің жолын көрсететін адамның бірі — ұстаз.
Құрметті ұстаздар! Сіздерге берген білімдеріңіз, көрсеткен қамқорлықтарыңыз, әр шәкіртке артқан сенімдеріңіз бен ақыл-кеңестеріңіз үшін шын жүректен алғыс айтамыз! Сіздердің әр сабақтарыңыз бен әрбір өнегелі сөздеріңіз шәкірт жүрегінде із қалдырады. Бүгінгі еңбектеріңіздің жемісін ертең шәкірттеріңіздің жетістігінен көре беріңіздер. Зор денсаулық, отбасыларыңызға амандық, еңбектеріңізге табыс, шығармашылық шабыт тілейміз! Шәкірттеріңіздің жетістігі көбейіп, мерейлеріңіз әрдайым үстем болсын! Ұстазға көрсетілген құрмет — білімге көрсетілген құрмет. Ал білімге құрмет бар жерде елдің болашағы да жарқын.
Әли ӘЛІБЕК,
Павлодар қаласындағы «Жас дарын» мамандандырылған мектеп-лицейінің
11-сынып оқушысы
