Президент Жолдауындағы цифрлық жаңғыру міндеттері және ауыл болашағы
Осы күні цифрлық технологиялар дегеніңіз ірі қалалар мен өндіріс орталықтарының шеңберінен шығып, ауылдың күнделікті тіршілігіне де ене бастады. Егістік алқаптарының жағдайын ғарыштан бақылау, суды үнемдеп пайдалану, малдың денсаулығын қадағалау, өнім өткізу нарығын іздеу – мұның бәрінде жасанды интеллект пен деректерді талдау құралдарының әлеуеті бар. Бірақ технологияның ауылға жетуі оның әрбір шаруашылықта кеңінен қолданылып жатқанын білдірмесе керек. Дәл қазіргі маңызды іс – жаңа мүмкіндікті нақты нәтижеге айналдыру.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2025 жылғы 8 қыркүйектегі «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» атты Жолдауында цифрландыру ел дамуының стратегиялық бағыты ретінде айқындалған еді. Ал биылғы, яғни 2026 жылғы 28 қазандағы «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Жолдауда бұл бағыт аграрлық өндірісті жаңғырту, ресурстарды тиімді пайдалану және ауыл кәсіпкерлігінің нарыққа шығуын жеңілдету міндеттерімен сабақтастырылды. Екі Жолдаудың ортақ өзегі – цифрлық шешімдердің пайдасы қарапайым азамат пен нақты өндірушіге сезілуге тиіс.
Президент 2025 жылғы Жолдауында ауыл шаруашылығы жерлеріне спутниктік мониторинг жасаудың тиімділігін жасанды интеллект арқылы арттыру қажеттігін атап өткен еді. Жалпы, бұл міндеттің практикалық мәні зор. Спутниктік суреттерді, ауа райы деректерін және топырақ көрсеткіштерін салыстыру арқылы егістіктің қай тұсына ылғал жетіспейтінін, қай алқапта өнімділік төмендеуі мүмкін екенін алдын ала бағалауға әбден болады. Мұндай талдау агрономның тәжірибесін алмастырмайды, керісінше, оның шешім қабылдауына қосымша дәлел, бағыт-бағдар ұсынады.
Қазақстанның ауыл шаруашылығы табиғи-климаттық жағдайға айрықша тәуелді екені мәлім. Қуаңшылық, ауа райының күрт өзгеруі, жанармай мен тыңайтқыш шығындары шаруашылықтың табысына тікелей әсер етеді. Дәлме-дәл егіншілік технологиялары осы тәуекелдердің бір бөлігін басқаруға көмектеседі. Мысалы, алқаптың әр бөлігіне бірдей мөлшерде су немесе тыңайтқыш жұмсаудың орнына, қажеттілікке қарай жоспарлау шығынды азайтып, ресурсты үнемдеуге мүмкіндік береді. Алайда мұндай жүйенің тиімділігі сапалы дерекке, маман біліктілігіне және техникалық қолдауға байланысты.
Мал шаруашылығында да цифрлық құралдардың қолданылу аясы кең жатыр. Электронды сәйкестендіру, автоматтандырылған есеп, қозғалыс пен азықтану көрсеткіштерін тіркейтін датчиктер мал басын басқаруды жеңілдете алады. Кейбір жүйелер жануар мінез-құлқындағы өзгерістерді байқап, ветеринар маманға ертерек тексеру жүргізуге белгі береді. Дегенмен жасанды интеллект жасаған ескерту диагноздың орнына жүрмейді; түпкілікті шешім маманның тексеруімен қабылдануы қажет.
Ауыл экономикасы үшін су мәселесі де өзекті. Суару жүйелеріндегі шығынды азайту, су көлемін есепке алу және қоймалардағы жағдайды болжау цифрлық басқарудың маңызды бағыттарына айналды. Үкімет жариялаған мәліметтерде Су ресурстарының ұлттық цифрлық жүйесін дамыту, су қоймаларының цифрлық сыңарларын жасау және осы тәжірибені кеңейту жоспарлары айтылған. Цифрлық сыңар – нақты нысанның жай-күйін виртуалды үлгіде көрсетіп, түрлі жағдайды алдын ала талдауға мүмкіндік беретін құрал. Оның нәтижесі суды бөлудің ашықтығы мен басқару сапасы жақсарғанда ғана айқын көрінеді.
Президенттің 2026 жылғы Жолдауында цифрландырудың мәні қымбат бағдарламаларды сатып алумен шектелмеуі керектігіне назар аударылды. Бұл қағида ауыл үшін ерекше маңызды. Бір шаруашылыққа күрделі автоматтандырылған жүйе қажет болса, екіншісіне ауа райы туралы сенімді ақпарат, қарапайым электронды есеп немесе өнім өткізуге арналған онлайн алаң жеткілікті болуы мүмкін. Сондықтан технологияны таңдау нақты мәселені анықтаудан басталуға тиіс.
Үкімет агроөнеркәсіп кешеніндегі ақпараттық жүйелерді өзара байланыстыру, деректерді біріздендіру және «ақылды ферма» тәсілдерін кеңейту жөніндегі жоспарларын жариялады. Smart Data Agro және Digital Agro Platform секілді бастамалар жер, өндіріс, субсидия, өнім қозғалысы туралы мәліметтерді жүйелеуге бағытталған. Мұндай платформалар іске асқан жағдайда шаруаларға құжат жинау жеңілдеп, мемлекеттік қызметтердің ашықтығы артуы ықтимал. Бірақ жарияланған жоспар мен қолданыстағы дайын қызметті шатастырмау керек: нақты нәтиже жүйелер толық іске қосылып, пайдаланушылардың тәжірибесі бағаланған соң белгілі болады.
Жасанды интеллект ауыл кәсіпкерлігінің өнім өткізу мүмкіндігін де кеңейтеді. Бұрын шағын өндіруші көбіне делдалға немесе жақын маңдағы базарға тәуелді болса, бүгінде электронды сауда арқылы сатып алушыны өзге өңірлерден іздеуге болады. Цифрлық құралдар тауар сипаттамасын әзірлеуге, тапсырыстарды есепке алуға, сұранысты салыстыруға көмектеседі. Дегенмен онлайн сауданың табысты болуы үшін сенімді төлем, сапалы қаптама, сақтау, жеткізу және тұтынушы құқығын қорғау тетіктері қатар дамуы керек.
Президент Жолдауында ауылда немесе қалада тұратын азаматтардың цифрлық құралдар арқылы заңды табыс табу мүмкіндігін кеңейтуге мән берілді. Бұл ой ауылдағы шағын кәсіпке қатысты да маңызды. Бал, сүт өнімдері, ет, қолөнер бұйымдары немесе өзге жергілікті тауар өндірушілерге интернеттегі сауда алаңдары жаңа нарыққа жол аша алады. Алайда мұндай мүмкіндік баршаға бірдей қолжетімді болуы үшін интернет сапасы мен логистиканың шешуші рөлін ескерген жөн.
Цифрлық жаңғырудың келесі тірегі – адам капиталы. Заманауи техника сатып алу жеткіліксіз: оны баптайтын, деректі дұрыс түсіндіретін және қауіпсіз қолданатын маман керек. Сондықтан агроном, ветеринар, инженер, мұғалім және ауыл кәсіпкерлерінің цифрлық сауаттылығын арттыру өзекті. Ауыл мектептерінде бағдарламалау мен деректерді талдаудың негіздерін оқыту, жастарды агротехнологиялық мамандықтарға бағыттау ұзақ мерзімді нәтиже бере алады.
Жасанды интеллект білім беру саласында да көмекші құрал бола алады. Мұғалім оқу материалын саралап, тапсырмаларды әртүрлі деңгейге бейімдей алады, ал оқушы қосымша түсіндірме мен жаттығу ала алады. Бірақ технологияның жауабы қате болуы мүмкін, сондықтан дереккөзді тексеру, сыни ойлау және жеке мәліметтерді қорғау дағдылары қатар қалыптасуы тиіс. Мұғалімнің кәсіби жауапкершілігі мен оқушымен тікелей байланысын ешбір бағдарлама алмастырмайды.
Ауыл тұрғындары үшін цифрлық өзгерістің тағы бір қыры – мемлекеттік және әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігі. Электронды өтініш, онлайн кеңес, қашықтан білім алу және телемедицина кей жағдайда аудан орталығына бару қажеттілігін азайтады. Бірақ интернеті әлсіз, цифрлық дағдысы төмен немесе құрылғысы жоқ азаматтар назардан тыс қалмауы керек. Сондықтан дәстүрлі қызмет көрсету арналары мен цифрлық қолдау қатар сақталғаны дұрыс.
Жаңа мүмкіндіктермен бірге жаңа тәуекелдер де туындайды. Шаруашылық деректерінің қауіпсіздігі, алгоритмдердің қателігі, бағдарламалардың қымбаттығы және шетелдік технологияларға тәуелділік мәселелері алдын ала ескерілуге тиіс. Әсіресе шағын шаруа қожалықтарына ортақ сервистер, қолжетімді оқыту және түсінікті техникалық кеңес қажет. Цифрландыру ірі кәсіпорындардың ғана артықшылығына айналмауы маңызды.
Ендеше, ауылға жасанды интеллект енгізудің табысын орнатылған құрылғылардың санымен емес, өлшенетін нәтижемен бағалау орынды. Су мен энергия шығыны азайды ма? Өнімділік пен табыс өсті ме? Құжат рәсімдеу жеңілдеді ме? Жастар үшін жаңа жұмыс орындары ашылды ма? Осындай сұрақтарға нақты жауап болғанда ғана цифрлық жаңғырудың әлеуметтік-экономикалық әсері айқындалады.
Президент Жолдауларында белгіленген міндеттер ауылды дамытудың жаңа мүмкіндіктерін көрсетеді. Дәстүрлі шаруашылық тәжірибесін ғылыммен, нақты дерекпен және заманауи технологиямен ұштастыру ауыл экономикасының тұрақтылығын күшейтуге жол аша алады. Ең бастысы, жасанды интеллект ауыл адамының орнын басатын мақсат емес, оның еңбегін жеңілдетіп, мүмкіндігін кеңейтетін құрал болуы керек. Ауылға жеткен жаңа мүмкіндік тұрғындардың тұрмысынан нақты көрініс тапқанда ғана шынайы нәтижеге айналады.
Асыл ӘБІШЕВ
