Баянауылдың асқар шыңдары – ақбас шыңдар мен қарағайлы беткейлер -күн еңкейген шақта ерекше бір мистикалық күйге енеді. Күн сәулесі тау жоталарының қиясына ілініп, соңғы шуақтарын қимай қоштасқандай, жазық далаға алтын түстес шұғыласын шашады. Дәл осы сәтте таудан ескен салқын самал жусанның ащы иісі мен қарағайдың шайырын араластырып, ауыл үстіне бір тылсым хош иіс тарататын. Бұл -даланың еркін тынысы, ғасырлар бойы өзгермеген киелі үні еді.
Ауыл шетіндегі ескі үйдің алдында, көпті көрген ағаш орындықта Сейітқали қарт отыр. Оның жүзіндегі әрбір әжім -тағдырдың жазған таңбасы секілді. Ол үнсіз. Қолындағы тозыңқыраған, мұқабасының шеттері мүжіліп, сарғайған кітапты аялай ұстап отыр. Бұл -жазушы Зейтін Ақышевтың атақты «Ақбел асуы» романы. Қарттың саусақтары кітап бетіндегі әріптерді емес, сол әріптердің астында жатқан тарихтың тамырын басып отырғандай көрінеді. Ол үшін бұл жай ғана қағаз емес, рухтың қамалы, өткен мен бүгіннің арасындағы жалғыз ғана аман қалған нәзік жіп іспеттес.
Кітаптың алғашқы бетіндегі қолтаңбаға үңілген сайын, Сейітқали қарттың көз алдына жазушының бейнесі келеді. Сабырлы, парасатты, сөзіне берік Зейтін ағаның: «Келер күннің иелеріне -өткеннің өнегесін ұмытпау үшін…» деген жазуы уақыт сынына төтеп беріп, бүгінге жетті. Қарт күрсінді. Ол осы кітапты парақтаған сайын өзін сонау Ақбел асуының басында тұрғандай, айналасындағы дүниенің бәрінен биіктеп кеткендей сезінетін.
Дәл осы үнсіздікті Арманның аяқ дыбысы бұзды. Қаланың қарбалас тіршілігінен, темір мен бетонның суық құшағынан келген немересі қолындағы телефонына телміріп, әлдебір виртуалды әлемнің шырмауында жүр еді. Ол атасының қасына келіп, оның мына «көне жәдігерге» несін сонша таңғалып отырғанын түсіне алмағандай, иығын қиқаң еткізді.
– Ата, тағы да осы ескі кітап па? – деді Арман дауысына сәл ғана кекесін араластырып. -Қазір бұрынғының хикаяларын кім оқиды дейсіз? Қараңызшы, қазір бәрі басқаша. Әлем секунд сайын өзгеруде, ал сіз өткен ғасырдың мұңымен отырсыз. Бәрі интернетте, цифрлық форматта бар емес пе?
Сейітқали қарт көзілдірігін мұрнының ұшына түсіріп, немересіне ұзақ қарады. Оның жанарында реніш жоқ еді. Онда тек терең бір аяушылық пен «сен әлі түсінбейсің-ау» деген мейірім бар болатын. Ол кітапты жауып, оны тізесінің үстіне қойды.
– Балам-ау, – деді ол қоңыр дауысымен. -Сенің цифрларың ақпарат береді, бірақ жан бере алмайды. Бұл кітаптың ішінде – біздің қанымызбен жазылған шындық жатыр. Интернет сенің миыңды толтырар, бірақ жүрегіңді жылыта алмайды. Зейтін ағамыз мына «Ақбел асуында» тауды емес, таудай болған ұлттық намысты жазған. Сен соны сезесің бе?
Арман кенеттен үндемей қалды. Атасының дауысындағы діріл мен маңайды торлаған кешкі ымырт оған мүлдем басқа әлемнің есігін ашқандай болды. Ол алғаш рет атасының қолындағы кітаптың жай ғана қағаз емес, тірі ағза екенін, оның да өз жүрек соғысы бар екенін түсінгендей еді…
Кешкі ымырт қоюлана түсті. Баянауылдың қарағайлы шыңдары енді қарауытып, аспанмен астасып кеткендей. Сейітқали қарт сөйлеген сайын оның дауысы даланың қоңыр желімен үйлесіп, әлдебір көне сарынға ұласады. Ол кітапты ақырын ашып, орта тұсындағы бір бетке тоқтады.
– Арман, балам, сен «асу» дегенді тек таудың биігі деп ойлайсың ба? – деді қарт немересіне сынай қарап. – Жоқ, бұл кітаптағы Ақбел асуы – ол қазақтың тағдыры. Зейтін ағамыз осы шығармасында халықтың басынан өткен қилы кезеңдерді, ашаршылықтың зұлматын, соғыстың салған жарасын бір ғана асудың бейнесімен берген. Осы асудан асқанда біздің бабаларымыз не көрмеді? Олар тек аман қалуды емес, арды сақтауды ойлады. «Артымызда кім қалады, артымызда қандай сөз қалады?» деген сұрақ олардың көкейінен кетпеген.
Арман телефонын өшіріп, қалтасына салды. Кенеттен оған мына ескі аула, атасының дірілдеген дауысы мен қолындағы кітап әлдеқайда маңыздырақ көріне бастады. Ол атасының әңгімесінен Зейтін Ақышевтың тек жазушы емес, ұлттың жоқтаушысы болғанын ұқты. Оның «Жаяу Мұса» романындағы еркіндікке құштарлық, «Ақбел асуындағы» төзімділік – бұның бәрі бүгінгі жастардың бойында жетіспейтін бір қасиеттей көрінді.
– Ата, сіз айтқан Жаяу Мұсаның өрлігі мен Зейтін атаның жазушылық шеберлігі… Олардың қазіргі біздің заманға қандай қатысы бар? -деп сұрады Арман, бұл жолы кекесінсіз, шын білгісі келіп.
Сейітқали қарт терең дем алды. Оның жанарында от жылт ете қалды.
– Қатысы сол, балам, егер сен өз жеріңнің тарихын, өз жазушыңның сөзін білмесең, сен – тамыры қиылған қаңбақсың. Жел қай жақтан соқса, солай қарай домалай бересің. Ал Зейтін ағамыз бізге тамырымызды нықтауды үйретті. Ол драматург ретінде сахнада адам жанының арпалысын көрсетсе, аудармашы ретінде әлем әдебиетінің жауһарларын қазақ тілінде сөйлетті. Ол -нағыз сегіз қырлы, бір сырлы тұлға. Оның әрбір сөзі -бізге қалған аманат.
Қарт сөзін жалғап, Зейтін Ақышевтың соғыс жылдарындағы еңбегін, кейінгі бейбіт өмірдегі қаламгерлік ерлігін баяндады. Оның айтуынша, жазушы болу – тек сөз құрау емес, ол -елдің мұңын өз иығыңа арту.
– Қарашы, мына жолдарды… – қарт кітаптан бір үзіндіні дауыстап оқи бастады. – «Адамның бағы -өз жерінің гүлдегенінде, ал соры – сол жердің қасиетін ұқпағанында».
Бұл сөздер Арманның жүрегінің ең терең түкпіріне жеткендей болды. Ол алғаш рет өзінің тек «қала баласы» емес, осы ұлы даланың, осы Павлодар өңірінің, осы ақын-жазушылар шыққан қасиетті топырақтың заңды жалғасы екенін сезінді. Оның көз алдына интернеттегі түрлі-түсті суреттер емес, Ақбел асуындағы ақ боранда қасқайып тұрған қайсар халықтың бейнесі келді.
– Ата, маған осы кітапты беріңізші… Мен оны оқып шыққым келеді, – деді Арман дауысы нық шығып.
Қарт риза кейіппен кітапты немересіне ұсынды. Осы сәтте екеуінің арасында тек кітап қана емес, бүтін бір ұрпақтың аманаты алмасып жатқандай еді. Көне мұқабаның астында жатқан сыр енді жас жүректің соғысына айналмақшы.
Сол түні Арман ұйықтай алмады. Терезе сыртындағы Баянауылдың тылсым түні ауылды өз құшағына алған. Аспандағы айдың сүттей жарығы ескі үйдің еденіне түсіп, бөлме ішін әлдебір ертегілер әлеміне айналдырғандай. Оның алдындағы үстелде атасы берген «Ақбел асуы» ашық жатыр. Ол кітапты оқыған сайын, өзін осы уақытқа дейін рухани шөлде жүргендей сезінді. Зейтін Ақышевтың әрбір сөйлемі оның санасында тірі сурет болып жаңғырды: міне, ат үстіндегі айбынды бабалар, міне, қиындыққа мойымаған аналар, міне, қазақтың кең даласы…
Арман алғаш рет өзінің қалалық «қабығынан» арыла бастағанын сезді. Осыған дейін ол үшін бақыт деген -жаңа гаджет немесе әлеуметтік желідегі «лайктар» болатын. Ал қазір… қазір оның жүрегі мүлдем бөлек соғып тұр. Ол өзінің ата-бабаларының рухымен тілдескендей күй кешті.
– Мен неге бұрын бұны байқамадым? – деп сыбырлады ол өзіне-өзі. – Неге біз өзіміздің асылымызды сырттан іздейміз?
Ол қолына қалам алды. Оның алдында аппақ қағаз жатыр. Бұл -жай ғана қағаз емес, бұл -оның ішкі дүниесінің айнасы. Ол «Жас қалам» байқауына не жазатынын енді нақты біледі. Ол ойдан шығарылған ертегі емес, өзінің бүгінгі кешкі толғанысын, атасымен арадағы диалогты, Зейтін Ақышевтың рухымен қалай табысқанын жазғысы келді.
Бірақ жазу оңай емес екен. Әрбір сөзді таңдау, әрбір сөйлемді көркемдеу – үлкен еңбек. Ол Зейтін атасының қалай жазғанын көз алдына елестетті. Жазушы да дәл осылай түн баласы ұйықтамай, шам жарығында тер төккен болар? Ол драматург ретінде әр кейіпкердің мінезін қалай сомдады? Ол аудармашы ретінде өзге тілдегі асыл сөзді қазақтың бояуымен қалай қанықтырды? Бұл сұрақтар Арманға шабыт берді.
Ол жаза бастады. Алғашқы сөйлемдері ауыр шыққанымен, бара-бара қаламы жүрдектей түсті. Ол өз шығармасын «Ақбелдің жаңғырығы» деп атады. Бұл – тек өткенді аңсау емес, бұл -бүгінгі ұрпақтың өткенге тағзымы еді. Арман өз мәтінінде Зейтін Ақышевтың кейіпкерлерін бүгінгі күннің биігінен сөйлетті. Ол тарихи сананың жаңғыруын жай ғана термин емес, адамның ішкі жаңаруы ретінде суреттеді.
Түн ортасы ауғанда, Арман терезеден далаға қарады. Алыстан Ақбел асуының сұлбасы көрінеді. Оған сол асудан бүкіл қазақ әдебиетінің алыптары қарап тұрғандай сезілді. Ол өзін жалғыз емес екенін, оның артында ұлы тарих пен киелі сөз өнері тұрғанын ұқты.
– Рахмет сізге, ата… Рахмет сізге, Зейтін ата! – деді ол іштей.
Арманның «жас қаламы» сол түні алғаш рет нағыз рухтың сиясымен сусындады. Ол енді жай ғана студент емес, ол – аманатты арқалаған жас қаламгер еді. Оның жазғандарында Павлодардың желі, Ертістің толқыны және Баянауылдың тастарындағы көне таңбалар сөйлеп тұрды.
Арада біраз уақыт өтті. Павлодардың алтын күзі өзінің бар сәнімен келіп, Ертіс жағалауы мен Бұқар жырау атындағы музейдің айналасын сары алтынға малып тастағандай. Бүгін – «Жас қалам» облыстық проза байқауының қорытындыланар күні. Музей іші халыққа лық толы: мұнда ақсақалды қариялар да, көзінде оты бар жас талапкерлер де, әдебиет жанашырлары да жиналған.
Арман қобалжып тұр. Оның қолында өзінің алғашқы төл туындысы – «Ақбелдің жаңғырығы» атты әңгімесінің қолжазбасы. Ол осы күндері Зейтін Ақышевтың әлеміне соншалықты жақын болып кеткені сондай, тіпті түсінде де Ақбел асуының басында қалам тербеп жүргендей сезінетін. Ол үшін бұл жай ғана жарыс емес, бұл – өзінің ұлттық болмысымен алғашқы қауышуы еді.
Салтанатты шара басталды. Сахнаға шыққан қазылар алқасының мүшелері Зейтін Ақышевтың қазақ әдебиеті мен драматургиясындағы орны туралы, оның Павлодар топырағынан шыққан бірегей тұлға екендігін тебірене айтып жатты. Әрбір сөз Арманның жүрегіне дөп тиіп, оның жазушылыққа деген құштарлығын арттыра түсті. Кенеттен жүргізушінің даусы естілді:
– Сонымен, «Жас қалам» облыстық байқауының бас жүлде иегері – Арман Сейітқалиұлы! Оның «Ақбелдің жаңғырығы» әңгімесі бізді өзінің шынайылығымен, тілінің көркемдігімен және ең бастысы -ұрпақ сабақтастығын дөп басқандығымен тәнті етті.
Арман сахнаға қалай шыққанын байқамай да қалды. Ол грамота мен марапатты алып тұрып, залда отырған атасына қарады. Сейітқали қарттың жанарынан аққан жас оның ризашылығының белгісі еді. Арман микрофонға жақындап, дауысы сәл дірілдей отырып сөйледі:
– Бұл жеңіс – менің ғана емес, бұл -біздің ұлы тарихымыз бен Зейтін атамыз секілді алыптардың жеңісі. Мен тек атамның қолындағы ескі кітаптың сырын қағазға түсірдім. Біздің қаламымыз -өткеннің аманатын келер күнге жеткізетін құрал ғана. Егер біз өз тамырымызды ұмытпасақ, біздің рухымыз да Ақбел асуындай биік болмақ.
Шара аяқталған соң, Арман мен атасы музей ауласында ұзақ тұрды. Күзгі жел Зейтін Ақышевтың мүсінінің қасынан есіп, айналадағы ағаштардың жапырақтарын сыбдырлатады. Арманға сондағы жазушының бейнесі жылы жымиып, «Жолың болсын, жас қаламгер!» деп тұрғандай сезілді.
Олар үйге қайтып бара жатқанда, Арман атасының иығынан құшақтады. Ол енді телефондағы виртуалды әлемге емес, айналасындағы тірі табиғатқа, туған жерінің әр тасына құрметпен қарай бастаған. Оның сөмкесінде жатқан Зейтін Ақышевтың кітабы енді тек «ескі жәдігер» емес, оның өмірінің жаңа бастауы еді.
Дала үстінде еркін қалықтаған қыран құс тағы да қиқу салды. Оның даусы асқар тауларға соғылып, кең жазираға жаңғырық болып таралды. Бұл – ұлы даланың үзілмейтін рухының, сарқылмайтын сөзінің және жаңадан бүр жарған «Жас қаламның» салтанаты еді.
Сырымбек АБАЕВ,
Жылыбұлақ негізгі жалпы білім беру мектебінің 9-сынып оқушысы.
