Ұлттық рухани мұраның халықаралық деңгейде танылуы және ЮНЕСКО аясындағы жаңа бастамалар
Ұлы дала – ғасырлар бойы өркениеттер тоғысқан, ғылым мен білім, мәдениет пен руханият қатар дамыған мекен. Қазақ жері ежелгі мемлекеттер мен көшпелі өркениеттің ғана емес, адамзаттың ой-санасына ықпал еткен ғұлама ғалымдар мен ойшылдардың да Отаны. Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Қожа Ахмет Ясауи, Абай, Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп сынды тұлғалардың рухани мұрасы – соның айқын дәлелі.
2026 жылғы қараша айының алғашқы күндерінде еліміздің рухани өмірінде бірнеше маңызды жаңалық жарияланды. Алматыда Әбу Насыр әл-Фарабидің мұрасына арналған халықаралық симпозиум өтті. Қазақстанның екі құнды мұрасы ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» бағдарламасының өңірлік тізіліміне енгізілді. Сонымен бірге ұлттық мәдени мұраны әлемге танытуға бағытталған жаңа номинациялар туралы мәлімет берілді.
Алматыда «Философия. Этика. Болашақ» атты халықаралық симпозиум ұйымдастырылды. Әл-Фарабидің философиялық және ғылыми мұрасына арналған жиынға Қазақстанның Вице-Президенті Ерлан Қарин, отандық және шетелдік ғалымдар, зерттеушілер мен халықаралық ұйымдардың өкілдері қатысты. Басқосуға 150-ден астам маман жиналды.
Симпозиумда Ерлан Қарин Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың құттықтау хатын оқып берді. Президент үндеуінде ұлы ойшылдардың озық идеяларын терең зерделеу, мұрасын жас ұрпақ арасында насихаттау және қазіргі ғылым тұрғысынан пайымдау маңызын атап өтті. Әл-Фарабидің парасатты адам мен ізгілікті қоғам туралы ілімі бүгінгі кезеңде де өзекті екеніне назар аударылды.
Ерлан Қарин қазақ даласын тек ежелгі мемлекеттер мен алып империялар мекені ретінде қарастыру жеткіліксіз екенін айтып, «Қазақ елі, Ұлы Дала – ойшылдар мекені» деген тұжырымды алға тартты. Ол әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Қожа Ахмет Ясауи, Абай, Шәкәрім және Мәшһүр Жүсіп мұрасының әлемдік ғылым мен руханият тарихындағы орнын атап өтті.
Әбу Насыр әл-Фараби логика, философия, музыка, математика және қоғамтану салаларында еңбектер қалдырды. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» еңбегінде әділдік, ақыл-парасат және мемлекетті басқару мәдениеті кеңінен сөз болады. Қожа Ахмет Ясауи түркі дүниесінің рухани ойлау дәстүріне ықпал етті. Абай мен Шәкәрім ар-ұждан, білім, еңбек пен адам болмысы мәселелерін терең пайымдады. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы халықтың тарихи жады мен әдеби мұрасын сақтауға үлес қосты.
Симпозиум аясында ұлы ойшылдардың мұрасын зерттеуге арналған ғылыми кездесулерді тұрақты өткізу бастамасы айтылды. Ерлан Қариннің мәлімдеуінше, Түркістанда Қожа Ахмет Ясауидің, Алматыда әл-Фарабидің мұрасына арналған халықаралық симпозиумдар кезектесіп, екі жылда бір рет ұйымдастырылатын болады. Мұндай алаңдар қолжазбаларды зерттеу, сапалы аудармалар әзірлеу және халықаралық ғылыми ынтымақтастықты кеңейту үшін маңызды.
Жиын барысында Ерлан Қарин Ислам әлемінің білім, ғылым және мәдениет ұйымының – ИСЕСКО-ның бас директоры Салим әл-Маликпен кездесті. Кездесуде ғылыми-ағартушылық ынтымақтастық талқыланып, Түркістанның 2027 жылғы Ислам әлемінің мәдени астанасы болып жариялануына байланысты пікір алмасылды.
Ұлттық мұраны халықаралық деңгейде таныту бағытындағы тағы бір жаңалық ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» бағдарламасына қатысты. 5 қарашада Индонезияның Джакарта қаласында өткен Азия-Тынық мұхиты өңірлік комиссиясының отырысында Қазақстан ұсынған екі номинация өңірлік тізілімге енгізілді. Олар – Есік қорғанынан табылған күміс тостағандағы «Есік жазуы» және «Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының баспа басылымдары жинағы».
Есік қорғанынан табылған күміс тостағандағы жазу – ежелгі жазба мәдениетін зерттеудегі маңызды археологиялық дерек. Біздің заманымызға дейінгі IV–III ғасырларға жатқызылатын жәдігердегі таңбалардың толық әрі даусыз оқылымы әлі анықталған жоқ. Соған қарамастан, ол дала тұрғындарының таңбалық мәдениетін зерделеуге мүмкіндік береді.
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының 1907 жылғы баспа басылымдары қазақ қоғамындағы ағартушылық ойдың, жазба және баспа мәдениетінің даму кезеңін танытады. Оның еңбектерінде тарихи шежіре, ауыз әдебиеті, адамгершілік ұстанымдар мен қоғамдық мәселелер көрініс тапқан. Бұл мұралардың халықаралық тізілімге енуі оларды зерттеу мен сақтауға қосымша назар аудартады.
Аталған екі мұра ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне емес, «Әлем жады» бағдарламасының Азия-Тынық мұхиты өңірлік тізіліміне енгізілгенін нақты ажырату қажет. Бағдарлама құжаттық мұраларды сақтау, зерттеу және олардың қолжетімділігін арттыруға бағытталған.
Ерлан Қарин ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне ұсынылған үш номинация туралы да мәлімдеді. Олар – «Кесте өнері: біз кесте, бедел кесте», «Дәстүрлі киіз басу» және «Салбурын: тазы ертіп, бүркіт салатын атбегілер фестивалі». Алғашқы екі номинация бірнеше мемлекетпен бірлесіп әзірленген, ал «Салбурын» Қазақстан атынан жеке ұсынылған.
Үш номинация да бағалау органының оң қорытындысын алғанымен, түпкілікті шешім әлі қабылданған жоқ. Оларды 2026 жылғы желтоқсанда Қытайдың Сямынь қаласында өтетін ЮНЕСКО-ның Материалдық емес мәдени мұраны қорғау жөніндегі үкіметаралық комитетінің 21-сессиясында қарау жоспарланған.
Салбурын – аңшылық, атбегілік және құсбегілік дәстүрлерін тоғыстырған мәдени құбылыс. Тазы мен қыран құсты баптау, табиғатпен үйлесімді тіршілік ету, тәжірибені ұрпаққа үйрету осы дәстүрдің құрамдас бөлігі. Ал кесте тігу мен киіз басу өнері халқымыздың тұрмыс мәдениеті мен көркемдік талғамын танытады.
Соңғы жаңалықтар ұлттық мұраны танытудың үш бағытын айқындайды: ойшылдардың философиялық еңбектерін ғылыми зерттеу, көне жазба және құжаттық ескерткіштерді қорғау, дәстүрлі өнер мен мәдени тәжірибені сақтау. Бұл бағыттар бір-бірін толықтырады және тарихи жадының сабақтастығын қамтамасыз етуге қызмет етеді.
Дегенмен халықаралық деңгейде мойындалу мұраны сақтау ісінің аяқталғанын білдірмейді. Құнды қолжазбаларды цифрландыру, ғылыми айналымға енгізу, сапалы аудармалар әзірлеу, музейлер мен кітапханалардың сақтау жағдайын жақсарту, дәстүрлі өнерді жалғастырып жүрген шеберлерді қолдау – маңызды міндеттер.
Әсіресе, жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыруда ойшылдардың еңбектерін тек есімдер мен даталар деңгейінде емес, идеяларының бүгінгі өмірмен байланысы арқылы оқытудың мәні зор. Әл-Фарабидің парасат туралы ілімі, Ясауидің рухани кемелдену идеялары, Абайдың толық адам тұжырымдамасы, Шәкәрімнің ар ілімі мен Мәшһүр Жүсіптің ағартушылық мұрасы қазіргі қоғамға да ой салады.
«Қазақ елі, Ұлы Дала – ойшылдар мекені» деген тұжырым қазақ жеріндегі ойлау мәдениеті мен рухани дәстүрдің тереңдігін көрсетеді. Бұл байлықты сақтау өткенге ғана үңілу емес, тарихи тәжірибені қазіргі біліммен және ғылыммен сабақтастыру деген сөз. Ұлы даланың ойшылдар мекені екенін танытатын ең сенімді дәлел – оның мұрасын зерттеп, адамзаттың ортақ игілігіне айналдыру.
Асыл ӘБІШЕВ
