Мемлекеттік басқарудағы өзгерістердің шынайы бағасы жаңа мекемелердің құрылуымен емес, олардың қоғам алдындағы міндеттерін қалай атқаратынымен айқындалады. Өкілді орган заң қабылдаумен ғана шектелсе, қоғамдық кеңес ұсыныстарды талқылаудан әрі аспаса, ал азаматтың құқығы қағаз жүзінде қалса, конституциялық жаңғырудың мүмкіндігі толық пайдаланылмайды. Сондықтан жаңа Ата Заңды талдағанда билік құрылымына ғана емес, оның өкілеттіктері мен жауапкершілігінің арақатынасына назар аудару қажет.
2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы 1 шілдеден бастап күшіне енді. Оның 4-бабы мемлекеттік биліктің бастауы халық екенін бекітеді. Халық билігін тікелей референдум мен еркін сайлау арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ мемлекеттік органдар арқылы іске асырады. Бұл қағида азаматтардың мемлекет ісіне қатысуы мен билік органдарының қоғам алдындағы жауапкершілігін бір-бірінен бөліп қарауға болмайтынын көрсетеді.
Жаңа конституциялық құрылымдағы Құрылтайдың міндеті – заң шығару. Конституцияның 52 және 53-баптарында оның мәртебесі, депутаттар саны мен өкілеттік мерзімі белгіленген: Құрылтай 145 депутаттан тұрады, депутаттар бес жылға сайланады.
Бірақ осы деректердің өзі өкілді органның жұмысына толық баға беруге жеткіліксіз. Заңның сапасы, оның қоғам қажеттілігіне сәйкестігі және орындалу нәтижесі де назарда болуы керек. Мәселен, белгілі бір әлеуметтік мәселені шешуге бағытталған заң қабылданса, оның нақты өмірде қандай өзгеріс әкелгенін кейін бағалау маңызды. Заңның қабылдануы – жұмыстың аяқталғанын емес, оны іске асыру кезеңінің басталғанын білдіреді.
Құрылтайдың атқарушы билік қызметін бақылауы да осы өлшеммен байланысты. Бақылаудың мәні – Үкімет жұмысының нәтижесін талқылау, мемлекеттік шешімдердің негізділігін бағалау және бюджет қаражатының жұмсалуына қатысты есептілікті қамтамасыз ету. Бұл ретте бақылау рәсімдері Конституция мен заңдарда белгіленген тәртіппен жүзеге асуға тиіс.
Бюджет қаражаты туралы сөз болғанда, бөлінген қаржының көлемінен гөрі оның қандай қоғамдық нәтижеге жеткізгені маңызды. Жаңа мектептің салынуы, медициналық мекеменің жабдықталуы немесе инфрақұрылымның жаңартылуы қаржы игерілгенін ғана емес, халықтың нақты қажеттілігі қаншалықты өтелгенін де бағалауды талап етеді. Мұндай көзқарас өкілді орган жұмысының мазмұнын ашып, мемлекеттік шығындарға деген қоғамдық сенімді нығайтуға мүмкіндік береді.
Мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты нығайтуда Қазақстан Халық Кеңесінің де өзіндік орны бар. Конституцияның 60-бабына сәйкес, заң шығару бастамасы құқығы Президентке, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке және Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі. Бұл өкілеттік қоғамдық маңызы бар мәселелерді заңнамалық деңгейде көтеруге мүмкіндік береді.
Алайда бастама көтеру мен заң қабылдау – екі бөлек құқықтық әрекет. Ұсыныстың заң жобасына айналуы, оны талқылау және қабылдау тиісті рәсімдерге бағынады. Сондықтан Халық Кеңесінің қоғамдық ықпалы оның қандай мәселе көтергенімен ғана емес, сол бастамалардың әрі қарай қалай қаралатынымен де бағалануы керек.
Мысалы, қоғамда белгілі бір әлеуметтік қызметтің қолжетімділігіне қатысты мәселе көтерілсе, оны талқылаумен шектелмей, себептерін анықтау, құқықтық шешім жолдарын қарастыру және ұсыныстың тағдырын жұртшылыққа түсіндіру маңызды. Қоғамдық пікірдің ескерілуі үшін азаматтар ұсыныстың қаралғанын ғана емес, оның нәтижесін де білуге тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда, Халық Кеңесінің қызметіндегі ашықтық пен жүйелілік ерекше мәнге ие. Қоғамдық ұсыныстардың қаралу тәртібі түсінікті болған сайын азаматтардың мемлекеттік шешімдерге қатысу мүмкіндігі де айқындала түседі.
Конституциялық өзгерістердің маңызы мемлекеттік институттармен ғана шектелмейді. Адамның күнделікті өмірінде жеке мәліметтердің қорғалуы мен тұрғын үйге қол сұқпаушылық сияқты құқықтардың орны бөлек.
Конституцияның 21-бабы жеке өмірге қол сұқпаушылықты, жеке және отбасы құпиясын, сондай-ақ цифрлық технологияларды пайдаланған кезде дербес деректердің заңсыз жиналуынан, өңделуінен, сақталуынан және пайдаланылуынан қорғалуды кепілдейді. Бұл норма цифрлық қызметтер кең тараған қазіргі кезеңде ерекше маңызды. Азаматтың жеке мәліметтері түрлі ұйымдардың қолында болғандықтан, оларды жинау мен пайдалану заңда белгіленген талаптарға сай жүргізілуі қажет.
Құқықтың қорғалуы тек конституциялық кепілдіктің болуына байланысты емес. Дербес деректерді пайдаланатын ұйымдардың заң талаптарын сақтауы, ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз етуі және құқық бұзылған жағдайда азаматтың заңды жолмен қорғана алуы да маңызды. Демек, цифрлық қауіпсіздік – жеке адамның ғана емес, мемлекеттік органдар мен қызмет көрсететін ұйымдардың да жауапкершілігі.
Тұрғын үйге қатысты кепілдіктер Конституцияның 28-бабында бекітілген. Онда тұрғын үйге қол сұғуға болмайтыны, сот шешімінсіз тұрғын үйден айыруға және одан шығарып жіберуге жол берілмейтіні көрсетілген. Сонымен бірге мемлекет азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз етуге жағдай жасайды, ал тұрғын үй заңда белгіленген санаттарға және тәртіпке сәйкес беріледі.
Бұл жерде екі мәселені ажырата білу керек: тұрғын үйге қол сұқпаушылық – адамның құқықтарын қорғауға арналған конституциялық кепілдік, ал тұрғын үйге мұқтаж азаматтарды баспанамен қамтамасыз ету заңда көзделген әлеуметтік тетіктер арқылы іске асады. Осы айырмашылықты дұрыс түсіндіру азаматтардың өз құқықтары мен мүмкіндіктерін нақты бағалауына көмектеседі.
Жаңа Конституцияның қоғамдық мәні билік институттарының құрылымымен ғана анықталмайды. Құрылтайдың заң шығару сапасы, Халық Кеңесінің бастамаларының қаралуы, мемлекеттік органдардың есептілігі және азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктері өзара байланыста жұмыс істеуге тиіс.
Конституциялық норма қоғамға нақты пайда әкелуі үшін оның мазмұны түсінікті болуы, орындалу тәртібі айқындалуы және заң талаптарының сақталуы қамтамасыз етілуі қажет. Бұл міндет мемлекеттік органдарға да, қоғамдық институттарға да, азаматтардың өздеріне де қатысты.
Сондықтан конституциялық жаңғырудың нәтижесін бағалағанда жаңа құрылымдардың атауына емес, олардың жұмысының сапасына, шешімдерінің ашықтығына және адам құқықтарының қаншалықты қорғалатынына назар аударған жөн. Ата Заңның шынайы күші де оның қағидалары күнделікті қоғамдық қатынастарда қаншалықты жүзеге асатынынан көрінеді.
Айбек Оралхан
