Ел дамуы халықтың талап-тілегін билікке жеткізіп, мемлекеттік қаражаттың тиімді жұмсалуын қадағалайтын өкілді органдардың жауапкершілігіне тікелей байланысты. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату мәселесіне қатысты консультациялар өткізуі және Құрылтайда көтеріліп жатқан өзекті мәселелер елдегі саяси және әлеуметтік өзгерістердің жаңа кезеңіне назар аудартады. Бұл үдерістер өкілді биліктің қызметі мен мемлекеттік органдардың халық алдындағы жауапкершілігін қайта пайымдаудың маңызын көрсетеді.
Президенттің Премьер-министр Олжас Бектеновпен және Құрылтай Төрағасы Айбек Дәдебаймен барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату мәселесі бойынша консультация өткізуі — конституциялық рәсім аясындағы маңызды қадам. Бұл мәселенің құқықтық негізі Қазақстан Республикасы Конституциясының 88-бабының 5-тармағында белгіленген. Аталған нормаға сәйкес, мәслихаттың өкілеттігін Президент Премьер-министрмен және Құрылтай Төрағасымен консультациядан кейін мерзімінен бұрын тоқтата алады. Мұндай шешім қабылдау мәселесін талқылау мен өкілеттікті тоқтату туралы түпкілікті шешімнің ара-жігін ажырата білу қажет.
Мәслихаттар — жергілікті халықтың мүддесін білдіретін және өңірдің дамуына қатысты шешімдердің жүзеге асырылуын бақылайтын өкілді органдар. Олардың құзыретіне жергілікті бюджетті, аумақты дамыту жоспарлары мен әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды бекіту, сондай-ақ жергілікті атқарушы органдар басшыларының заңда белгіленген мәселелер бойынша есептерін қарау жатады.
Сондықтан мәслихат депутаттарының жұмысы отырыстарға қатысумен немесе ресми шешімдер қабылдаумен ғана шектелмеуге тиіс. Олар өңір тұрғындарының өтініш-тілегіне құлақ асып, бюджет қаражатының қалай жұмсалғанын бақылап, қабылданған шешімдердің нақты нәтижесіне назар аударуы керек. Егер депутаттық қызмет халықтың күнделікті мәселелерін шешуге ықпал етпесе, өкілді органның жұмысына қатысты заңды сауалдар туындайтыны анық.
Мәслихаттарды жаңарту мәселесін де осы тұрғыдан қарастырған жөн. Өкілді органдардың құрамы мен жұмысына қатысты кез келген өзгеріс жергілікті басқарудың тиімділігін арттыруға, депутаттардың жауапкершілігін күшейтуге және халық сенімін нығайтуға бағытталуы керек. Негізгі өлшем — қабылданған шешімнің өзі емес, оның өңір өміріне әкелген нақты өзгерісі.
Мемлекеттік қаражаттың тиімді жұмсалуы мен қабылданған шешімдердің нәтижесін бағалау мәселесі Құрылтайдағы талқылауларда да маңызды орын алады. Бюджетті жоспарлау мен қаражатты пайдалану тәртібі өзгерген сайын мемлекеттік органдардың жұмсалған қаржы үшін ғана емес, оның есебінен қол жеткізілген нәтижелер үшін де жауапкершілігі арта түседі.
Жауапкершілікті сезіне білген халық қалаулылары белсенді қызметін жалғастыруда. Мәселен, Құрылтай депутаты Айнагүл Балташеваның Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменоваға қойған сауалы білім сапасын бағалау өлшемдеріне назар аудартты. Атап айтқанда, оқушылардың білім деңгейін «4» пен «5»-ке оқитын балалардың үлесі арқылы бағалау қаншалықты шынайы нәтиже береді деген мәселе көтерілді.
Депутаттың пікірінше, бағалау тәсілдерінің өзгеруі оқушылардың білім деңгейі нақты жақсармаған жағдайда да жақсы және үздік баға алатын балалардың үлесін арттыруы мүмкін. Бұл — білім сапасын бағалаудағы сандық көрсеткіштер мен нақты оқу нәтижесінің арақатынасын қайта қарау қажеттігін аңғартатын мәселе.
Шынында да, оқушылардың үлгерімін бағалағанда баға көрсеткіштерін ғана негізге алу жеткіліксіз. Баланың мәтінді түсінуі, өз ойын жүйелі жеткізуі, алған білімін күнделікті өмірде қолдана білуі және мәселені өздігінен шешуі де ескерілуі қажет. Білім беру жүйесінің нәтижесі есептегі пайызбен ғана емес, оқушының нақты білімі мен дағдысы арқылы бағалануға тиіс.
Депутат «Келешек мектептері» жобасы аясында 219 әдістемелік құрал әзірлеуге 1,169 миллиард теңге бөлу мәселесін де көтерді. Бұл ретте қаражаттың көлемімен қатар, әзірленетін құралдардың мазмұны, оларды мектеп тәжірибесінде пайдалану жолдары және білім сапасына ықпалы бағалануы керек. Әдістемелік материалдардың көптігі өздігінен сапалы білімге кепілдік бермейді. Олардың тиімділігі мұғалім жұмысына қаншалықты көмектесетінімен және оқушының оқу нәтижесіне тигізетін әсерімен өлшенеді.
Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова білім саласына бөлінген әрбір теңге 4,1 миллион оқушының сапалы білім алуына қызмет етуі керектігін атап өтті. Биылдан бастап бастауыш сыныптарда бөлім бойынша жиынтық бағалау (БЖБ) мен тоқсан бойынша жиынтық бағалауды (ТЖБ) алып тастау және бағалау жүйесін қайта қарау мәселелері білім беру үдерісін жетілдірумен байланысты қарастырылып отыр.
Сонымен бірге «Келешек мектептері» жобасы аясында салынған мектептердің саны мен әдістемелік құралдарды әзірлеу жұмыстары білім беру саясатының маңызды көрсеткіштері болғанымен, оларды түпкілікті нәтиженің өзі деп қабылдауға болмайды. Жаңа мектептер мен оқу құралдарының тиімділігі білім алуға қолайлы жағдай қалыптастыруымен, оқыту сапасын жақсартуымен және қала мен ауыл мектептері арасындағы алшақтықты азайтуға қосқан үлесімен бағалануға тиіс.
Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы әзірлейтін әдістемелік ұсынымдар мен оқу материалдары да осы талаптарға сай болуы қажет. STEM бағытындағы білім беруді дамыту, жасанды интеллект мүмкіндіктерін оқу үдерісінде пайдалану және олимпиадалық қозғалысты қолдау секілді бастамалар нақты педагогикалық міндеттерді шешуге бағытталғанда ғана өз нәтижесін береді.
Алайда кез келген жаңашылдықтың тиімділігі оның атауымен немесе оған бөлінген қаражат көлемімен өлшенбейді. Негізгі мәселе — бастаманың мектеп тәжірибесіне қалай енгізілгені, мұғалімге қандай қолдау көрсетілгені және оқушының білім деңгейіне қандай өзгеріс әкелгені. Сондықтан білім саласындағы реформалардың нәтижесі ашық деректерге, нақты көрсеткіштерге және тұрақты бағалауға сүйеніп айқындалуы керек.
Мәслихаттардың қызметін жаңарту мен білім беру саласындағы өзгерістердің түпкі мақсаты ортақ: мемлекеттік шешімдердің халық өміріне нақты пайда әкелуін қамтамасыз ету. Бұл үшін өкілді органдар да, атқарушы билік те өз құзыреті шегінде қабылдаған шешімдерінің нәтижесін түсіндіріп, атқарылған жұмыстың сапасына жауап беруі қажет.
Мемлекеттік қаражаттың жұмсалуы, білім сапасы мен өңірлердің дамуы туралы есептер нақты деректерге сүйенгенде ғана қоғамдық сенім нығаяды. Жоғары көрсеткіштер мен орындалған жоспарлар маңызды болғанымен, олар нақты нәтижемен расталуға тиіс. Өйткені ел дамуының өлшемі — есептегі сандардың көптігі емес, сол көрсеткіштердің азаматтардың өміріне әкелген оң өзгерісі.
Айбек Оралхан
