Қазақстанда 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерде тіркелуіне тыйым салу мәселесі күн тәртібіне шықты. Бүгін Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев педагогтердің дәстүрлі тамыз конференциясында сөйлеген сөзінде өскелең ұрпақтың психологиялық саулығы мен эмоциялық тұрақтылығын қорғау мемлекеттік саясаттың маңызды бағытына айналуға тиіс екенін атап өтті. Президент бұл мәселені ұлттық қауіпсіздік пен елдің орнықты дамуымен тікелей байланыстырды.
Бала тәрбиесіне енді отбасы мен мектеп қана ықпал етпейді
Бүгінгі бала мүлде жаңа ақпараттық ортада өсіп келеді. Бұрын оның дүниетанымын қалыптастыруда отбасы, мектеп, ұстаз және айналасындағы ортаның ықпалы басым болса, қазір бұл қатарға әлеуметтік желілер, цифрлық платформалар, жасанды интеллект және интернеттегі агрессивті маркетинг қосылды. Міне, бүгінгі сөзінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев осы өзгеріске ерекше назар аударды.
«Әлеуметтік желілер, цифрлық платформалар, жасанды интеллект пен агрессивті маркетинг балалар дүниетанымына отбасы мен мектептен кем әсер етпейді. Өскелең ұрпақтың психологиялық саулығы мен эмоциялық тұрақтылығы, адамгершілік тәрбиесі ұлттық қауіпсіздікке және елдің орнықты дамуына ықпал ететін маңызды факторға айналды», – деді Мемлекет басшысы.
Бұл – мәселенің ауқымы тек баланың телефонды қанша уақыт пайдаланатынымен шектелмейтінін аңғартатын тұжырым. Әңгіме баланың қандай ақпарат тұтынатыны, оның психологиясына алгоритмдер мен үздіксіз контент ағынының қалай әсер ететіні, қандай құндылықтарды бойына сіңіретіні туралы болып отыр.
Сөз жоқ, әлеуметтік желілердің мүмкіндігі мол. Желілер білім алуға, шығармашылықты дамытуға, ақпарат алмасуға жол ашады. Алайда оның екінші жағы да бар. Зиянды және агрессивті контент, кибербуллинг, зорлық-зомбылықты насихаттайтын бейнелер, жалған ақпарат, қауіпті трендтер, құмарлық тудыратын алгоритмдер мен балаларға бағытталған жарнама – мұның бәрі әлі психологиялық тұрғыдан толық қалыптаспаған жасөспірімге әсер етуі мүмкін. Сондықтан цифрлық дәуірдегі бала қауіпсіздігі тек тәрбие мәселесі емес, қоғамдық маңызы бар міндетке айналып отыр.
16 жасқа дейін аккаунт ашуға тыйым салынуы мүмкін
Мемлекет басшысы қазіргі ахуал 2018 жылы қабылданған «Балаларды денсаулығы мен дамуына зардабын тигізетін ақпараттан қорғау туралы» Заңды қайта қарауды және оған елеулі өзгерістер енгізуді талап ететінін айтты. Осы бағытта Үкімет 16 жасқа толмаған пайдаланушылардың әлеуметтік желілерде тіркелуіне тыйым салуды көздейтін заң жобасын әзірлеген. Президенттің айтуынша, құжат биыл маусым айында Парламент қарауына ұсынылған. Мемлекет басшысы Құрылтайдың бірінші сессиясының ашылуында депутаттарға осы мәселені қарастыруды ұсынатынын жеткізді.
Жалпы, бұл бастама аяқ астынан пайда болған жоқ. Қазақстанда балалардың әлеуметтік желілерді пайдалануына жас ерекшелігіне байланысты шектеу енгізу мәселесі бұған дейін де көтерілген болатын.
2025 жылғы желтоқсанда Мәдениет министрлігі «Ашық НҚА» порталында «Онлайн-платформалар және масс-медиа мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын жариялады.
Құжатта «Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» заңға жаңа 10-1 бап енгізу ұсынылып: «Жедел хабар алмасу сервистерінде тіркелуді қоспағанда, он алты жасқа толмаған пайдаланушылардың онлайн-платформаларда тіркелуіне тыйым салынады», – деп көрсетілген.
Демек, ұсынылып отырған норма қабылданса, 16 жасқа толмаған балалардың көптеген онлайн-платформаларда жеке аккаунт ашуына шектеу қойылуы ықтимал. Ал жедел хабар алмасу сервистері, яғни мессенджерлер бұл талаптан тыс қалмақ.
Бұл жерде маңызды бір жайт бар: мәселе интернетті немесе цифрлық технологияларды балаларға түгелдей жабу туралы емес. Негізгі мақсат – жасөспірімді психикасына зиян келтіруі мүмкін бақылаусыз ақпараттық ортадан қорғаудың тиімді тетігін қалыптастыру.
Салдарымен емес, себебімен күресу қажет
Президент сөзіндегі негізгі ойдың бірі – қоғам зиянды контенттің салдары пайда болғаннан кейін ғана әрекет етпей, оның алдын алуға көшуі.
«Бізге де балалардың психологиялық жай-күйіне төнген қауіптің салдарымен күресуді доғарып, алдын алатын кез келді деп ойлаймын. Әйтпесе бұл қоғамның тұрақтылығына кері әсерін тигізеді», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Бұл ұстаным мемлекеттік саясаттың бағытын өзгерту қажеттігін көрсетеді. Яғни баланың зиянды контентке тап болғанын күтіп, содан кейін ғана әрекет ету жеткіліксіз. Қауіптің алдын алатын цифрлық қорғаныс жүйесі қажет етіледі.
Мемлекет басшысы Үкіметке балаларды қорғау мақсатында контентті сүзгіден өткізу шараларын қабылдауды да тапсырды. Мұндай жағдайда бірнеше мәселенің тепе-теңдігін сақтау маңызды болмақ. Бір жағынан – баланың қауіпсіздігі, екінші жағынан – оның білім мен пайдалы ақпаратқа қолжетімділігі. Сонымен қатар цифрлық сауаттылықты дамыту міндеті де назардан тыс қалмауы керек.
Міндетті балалар SIM-картасы не үшін қажет?
Президент көтерген тағы бір маңызды бастама – балаларға арналған міндетті SIM-карталарды жаппай енгізу. Мемлекет басшысы баланың интернеттегі қауіпсіздігі үшін бүкіл жауапкершілікті ата-ананың мойнына артып қою дұрыс еместігін айтты.
«Белгілі бір, мейлінше объективті себептерге байланысты жауапкершілікті ата-аналарға ғана артып қоя алмаймыз. Сондықтан балаларға арналған міндетті SIM-карталарды енгізу тәжірибесін жаппай таратуды тапсырамын. Бұл олардың ақпараттық иммунитетін қамтамасыз ете алады», – деді Президент.
Балаларға арналған SIM-карта жүйесі техникалық тұрғыдан жас пайдаланушыны сәйкестендіру, оған қолжетімді контентке белгілі бір қорғаныс тетіктерін қолдану және жас шектеулерін іс жүзінде орындау мүмкіндігін арттыруы ықтимал. Өйткені кез келген жас шектеуінің ең күрделі тұсы – оның орындалуын қамтамасыз ету. Бала тіркелу кезінде туған жылын өзгертіп көрсете салатын болса, заңдағы тыйымның тиімділігі төмендейді. Сондықтан жас мөлшерін тексерудің сенімді әрі жеке деректерді қорғау талаптарына сәйкес келетін тетіктерін жасау негізгі міндеттердің біріне айналмақ.
Әлем де балалардың цифрлық қауіпсіздігіне бет бұрды
Қазақстан бұл мәселені көтеріп отырған жалғыз мемлекет емес. Президент атап өткендей, көптеген озық елдер балаларды әлеуметтік желілердің ықтимал зиянынан қорғауға бағытталған шараларды қабылдай бастады. Мұның өзі әлемнің цифрлық технологияларға деген көзқарасының өзгеріп келе жатқанын көрсетеді. Бірнеше жыл бұрын басты мәселе интернетке қолжетімділікті кеңейту болса, енді қауіпсіз әрі жас ерекшелігіне сәйкес цифрлық орта қалыптастыру алдыңғы қатарға шықты.
Себебі әлеуметтік желілердің бизнес-моделі көбіне пайдаланушының назарын мүмкіндігінше ұзақ ұстап тұруға негізделеді. Ал бала мен жасөспірім мұндай алгоритмдердің ықпалына ересек адамға қарағанда осал болуы мүмкін. Сондықтан мәселені «тыйым салу керек пе, жоқ па?» деген бір ғана сауалға тіреп қою жеткіліксіз. Түпкі мақсат – баланы цифрлық әлемнен ажырату емес, оны цифрлық әлемде қауіпсіз өмір сүруге дайындау.
Тыйыммен қатар цифрлық тәрбие қажет
16 жасқа дейін әлеуметтік желіде тіркелуге шектеу қою қоғамда кең талқылануы заңды. Бір тарап мұны баланың психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін қажетті шара ретінде қабылдауы мүмкін. Екінші тарап тыйымды айналып өту жолдары табылатынын және мәселені тек заңмен шешу мүмкін еместігін алға тартуы ықтимал.
Шын мәнінде, екі пікірде де ескеруге тұрарлық тұстар бар.
Заң баланы қорғайтын шекараны белгілейді. Бірақ сол шекараның тиімді болуы отбасы, мектеп, мемлекет, технологиялық компаниялар мен қоғамның ортақ жауапкершілігіне байланысты.
Мектепте медиасауаттылық пен цифрлық гигиенаға мән берілуі керек. Бала жалған ақпаратты шынайы деректен ажыратуды, кибербуллингке қарсы әрекет етуді, жеке мәліметтерін қорғауды, әлеуметтік желідегі манипуляциялық контентті тануды үйренуге тиіс. Ата-ана да баланың интернеттегі өмірінен тыс қалмауы қажет. Бірақ Президент айтқандай, бүкіл жауапкершілікті тек отбасының мойнына жүктеу жеткіліксіз. Өйткені бүгінгі цифрлық платформалардың алгоритмдік мүмкіндігі кейде жеке адамның бақылауынан әлдеқайда ауқымды. Сол себепті мемлекет заңнамалық тетіктерді қалыптастырса, мектеп цифрлық мәдениетті үйретіп, ата-ана бағыт-бағдар беріп, ал платформалар жас пайдаланушылардың қауіпсіздігі үшін нақты жауапкершілік алуы қажет.
Бала қауіпсіздігі – ұлттық қауіпсіздіктің бір бөлігі
Президенттің тамыз конференциясында айтқан сөзінің негізгі мәні де осында. Бұған дейін балалардың интернеттегі қауіпсіздігі көбіне ата-ана мен педагогтерге қатысты тәрбие мәселесі ретінде қарастырылып келсе, енді ол мемлекеттік деңгейдегі стратегиялық міндет ретінде қойылып отыр.
Бұл түсінікті де. Бүгін әлеуметтік желіде бірнеше сағат өткізетін бала – ертеңгі қоғам мүшесі. Оның дүниетанымы, психологиялық тұрақтылығы, адамгершілік ұстанымы мен ақпаратты саралау қабілеті болашақ қоғамның сапасына тікелей әсер етеді.
Сондықтан 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерде тіркелуін шектеу жөніндегі бастаманы жеке тұрған бір тыйым ретінде ғана қабылдау жеткіліксіз. Ол – балаларға арналған SIM-карталар, контентті сүзгілеу, заңнаманы жаңарту, цифрлық сауаттылықты күшейту және платформалардың жауапкершілігін арттыру сияқты шаралармен сабақтас кешенді саясаттың бір бөлігі.
Ең маңыздысы – балаға цифрлық әлемнің есігін тарс жабу емес, сол әлемге саналы, психологиялық тұрғыдан орныққан, ақпаратты таңдай және талдай алатын тұлға болып кіруіне жағдай жасау. Өйткені цифрлық дәуірде баланың ақпараттық қауіпсіздігін қорғау – оның бүгінін қорғау ғана емес, елдің ертеңін қорғау.
Асыл ӘБІШЕВ.
