Қазақстандағы инклюзивті білім беру: жетістіктер, түйткілдер және шешу жолдары
Қазіргі әлемде мемлекеттің даму деңгейі экономикалық көрсеткіштермен ғана емес, оның әрбір азаматына жасаған жағдайымен өлшенеді. Әсіресе ерекше білім беру қажеттілігі бар балалардың қоғам өміріне толыққанды араласуына мүмкіндік жасау – өркениетті елдердің басты ұстанымдарының бірі. Осы тұрғыдан алғанда инклюзивті білім беру мәселесі Қазақстан үшін де стратегиялық маңызы бар бағыттардың қатарында.
Қазақстанда инклюзивті білім беру саясатына ерекше көңіл бөліне бастағанына бірнеше жыл болды. 2019 жылы Мемлекет басшысы ерекше қажеттілігі бар азаматтардың өмір сапасын арттыруға бағытталған нақты тапсырмалар беріп, инклюзиялық білім беру мәселесі бойынша Жарлық шығарып, мемлекеттік органдар алдына маңызды міндеттер жүктеді. Содан бері заңнамалық база жетілдіріліп, мектептерде инклюзияны дамытуға бағытталған жобалар жүзеге асырылуда.
Алайда қабылданған бағдарламалар мен жоспарларға қарамастан, ерекше балалардың сапалы білім алуы мәселесі әлі де толық шешімін тапқан жоқ. Инклюзивті білім беру жүйесіне қатысты проблемалар бүгінде тек педагогтарды ғана емес, ата-аналарды, сарапшыларды, қоғамдық ұйымдарды да алаңдатып отыр.
Инклюзия – мейірім емес, құқық
Кейде қоғамда инклюзивті білім беру ерекше балаларға көрсетілетін қамқорлық немесе қайырымдылық ретінде қабылданады. Шын мәнінде бұл – адамның негізгі құқықтарының бірі.
Инклюзивті білім беру дегеніміз – ерекше білім беру қажеттілігі бар балалардың құрдастарымен бірге бір мектепте білім алып, қоғамдық ортаға еркін бейімделуіне жағдай жасау. Оның мақсаты баланы оқшаулау емес, керісінше әлеуметтендіру.
Сарапшылардың айтуынша, арнайы мекемелерде оқитын балалардың қоғамға бейімделуі әлдеқайда күрделі болады. Ал қатарластарының ортасында өскен бала өзін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінеді.
Бұл жерде маңызды бір мәселені атап өткен жөн. Соңғы жылдары ерекше білім беру қажеттілігі бар балалар санының артып келе жатқаны байқалады. Бұған медициналық диагностиканың жетілуі, ата-аналардың ақпараттануы және балаларды ерте анықтау жұмыстарының күшеюі әсер етуде. Соған сәйкес білім беру жүйесіне түсетін жүктеме де ұлғайып келеді.
Инклюзияның көрінбейтін тірегі – тьютор
Инклюзивті білім беру жүйесінің ең маңызды буынының бірі – тьютор. Көпшілік үшін бұл мамандық әлі де түсініксіз болуы мүмкін. Шын мәнінде тьютор ерекше баланың мектептегі серігі әрі бағыттаушысы. Ол баланың сабаққа қатысуына, тапсырманы түсінуіне, мектеп өміріне бейімделуіне көмектеседі.
Әсіресе аутизм спектрі бұзылыстары, интеллектуалдық даму ерекшеліктері немесе мінез-құлықтық қиындықтары бар балалар үшін тьютордың рөлі өте жоғары.
Бірақ дәл осы салада күрделі мәселе қалыптасып отыр. Мамандардың айтуынша, көптеген мектептерде тьютор жетіспейді. Кейбір білім беру ұйымдарында бір маман бірнеше баламен қатар жұмыс істейді. Ал бұл жеке қолдаудың сапасын төмендетеді.
Кей өңірлерде ата-аналар баласына тьютор табу үшін айлап ізденеді. Кейбіреулер жеке маман жалдауға мәжбүр. Мұндай жағдай әлеуметтік теңсіздікке де әкеледі. Себебі барлық отбасының жеке маман жалдауға мүмкіндігі бірдей емес.
Кадр тұрақсыздығы – жүйенің әлсіз тұсы
Бүгінде инклюзивті білім беру жүйесіндегі басты қауіптердің бірі – мамандардың тұрақтамауы. Тьюторлар, логопедтер, дефектологтар және арнайы педагогтер арасында кадр ауысымы жоғары деңгейде қалып отыр. Мұның бірнеше себебі бар.
Біріншіден, бұл мамандықтар үлкен эмоционалдық төзімділікті талап етеді. Ерекше баланың әр жетістігі ұзақ әрі күрделі еңбектің нәтижесі болуы мүмкін.
Екіншіден, еңбекақы деңгейі көптеген жағдайда маманның жауапкершілігі мен жүктемесіне сәйкес келмейді.
Үшіншіден, кәсіби күйіп кету синдромы жиі кездеседі. Күн сайын ерекше балалармен жұмыс істеу маманның психологиялық ресурсына үлкен салмақ түсіреді.
Нәтижесінде тәжірибелі кадрлардың бір бөлігі жеке түзету орталықтарына немесе басқа қызмет салаларына ауысып кетеді.
Мұғалімдер дайын ба?
Инклюзивті білім беру табысты болуы үшін тек арнайы мамандар жеткіліксіз. Жалпы білім беретін пән мұғалімдерінің де кәсіби дайындығы жоғары болуы тиіс.
Бүгінде көптеген мұғалім ерекше балалармен жұмыс істеудің әдістемесін тәжірибе барысында меңгеріп жүр. Бұл олардың кәсіби шеберлігіне күмән келтіреді деген сөз емес. Бірақ жүйелі дайындықтың жетіспейтіні байқалады.
Мысалы, бір сыныпта 25 оқушы болса, олардың арасында ерекше білім беру қажеттілігі бар бірнеше бала болуы мүмкін. Мұғалім әрқайсысының ерекшелігін ескеріп, сабақ жоспарын соған бейімдеуі қажет. Бұл қосымша білім мен тәжірибені талап етеді.
Сондықтан педагогикалық жоғары оқу орындарында инклюзивті білім беру бойынша пәндерді күшейту мәселесі өзекті болып қала береді.
Ата-аналар жалғыз қалмауы керек
Инклюзивті білім беру мәселесінде ата-аналардың да қиындықтары аз емес. Көптеген ата-ана баласының диагнозын алғаш естіген кезде психологиялық күйзелісті бастан кешіреді. Кейін баланы оңалту, мектепке орналастыру, маман табу сияқты мәселелер туындайды.
Кейбір отбасылар логопед, дефектолог, психолог қызметіне айтарлықтай қаражат жұмсайды.
Сарапшылардың пікірінше, ата-аналарға арналған кеңес беру орталықтарын көбейту және психологиялық қолдау жүйесін жетілдіру қажет. Өйткені ерекше баланың табысты дамуы тек мектепке ғана емес, отбасы мен мектеп арасындағы серіктестікке де байланысты.
Қала мен ауыл арасындағы айырмашылық
Инклюзивті білім беру саласындағы ең үлкен мәселелердің бірі – өңірлік теңсіздік. Ірі қалаларда түзету кабинеттері, арнайы орталықтар мен кәсіби мамандар саны көбірек. Ал ауылдық жерлерде жағдай күрделірек.
Кейбір аудандарда логопед немесе дефектолог аптасына бір рет қана келеді. Кей мектептерде арнайы құрал-жабдықтар мүлде жоқ. Бұл жағдай ерекше балалардың білім алу сапасына тікелей әсер етеді. Егер бала тұратын жеріне байланысты қажетті көмекті ала алмаса, онда тең мүмкіндік туралы айту қиын.
Халықаралық тәжірибе нені көрсетеді?
Дамыған мемлекеттердің тәжірибесі инклюзивті білім берудің тиімділігін дәлелдеп отыр. Мысалы, Финляндияда ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларды қолдау жүйесі ерте жастан басталады. Әр балаға жеке оқу жоспары жасалып, мектеп пен отбасының өзара байланысына ерекше мән беріледі.
Канада мен Австралияда тьютор қызметі білім беру жүйесінің ажырамас бөлігіне айналған. Бұл елдерде мамандардың кәсіби дамуына тұрақты инвестиция салынады. Қазақстан үшін де осы тәжірибелерден үйренетін тұстар аз емес.
Қоғамдық сана өзгермей, мәселе шешілмейді
Инклюзивті қоғам құру тек мемлекеттік бағдарламалар арқылы жүзеге аспайды. Қоғамның көзқарасы да маңызды рөл атқарады.
Өкінішке қарай, ерекше балаларға қатысты ескірген түсініктер әлі де кездеседі. Кейде оларды аяушылықпен қабылдау немесе қоғамнан оқшау ұстау қажет деген пікірлер айтылады.
Ал шын мәнінде ерекше балаларға аяушылық көзқарас-ұстаным емес, мүмкіндік жасау қажет. Инклюзивті орта қалыптастыру үшін ақпараттық-ағартушылық жұмыстарды күшейтіп, қоғамда толеранттылық мәдениетін дамыту зор маңызға ие. Не істеу керек?
Сарапшылар бірнеше маңызды бағытты атап көрсетеді.
Біріншіден, тьюторлар, логопедтер, дефектологтар мен арнайы педагогтерді даярлауға бөлінетін мемлекеттік гранттар санын арттыру қажет.
Екіншіден, осы мамандардың еңбекақысын кезең-кезеңімен көтеру маңызды.
Үшіншіден, ауылдық жерлерге жұмысқа барған мамандарға тұрғын үй, көтермеақы және басқа да әлеуметтік жеңілдіктер қарастырылуы тиіс.
Төртіншіден, әр мектепте инклюзивті білім берудің бірыңғай стандарттарын енгізу қажет.
Бесіншіден, цифрлық технологиялар мен қашықтан кеңес беру жүйесін дамыту арқылы өңірлер арасындағы айырмашылықты азайтуға болады.
Инклюзивті білім беру – білім саласының ғана емес, бүкіл қоғамның даму деңгейін көрсететін маңызды көрсеткіш. Нағыз инклюзия – мектептің есігін ашып қою емес. Ол – әр баланың өзін қауіпсіз сезінуі, білім алуы, достар табуы, армандарына ұмтылуы және қоғамның толыққанды мүшесі ретінде қалыптасуы.
Ешбір бала өзінің денсаулық жағдайына, даму ерекшелігіне немесе тұрғылықты жеріне байланысты сапалы білім алу мүмкіндігінен айырылмауы тиіс. Өйткені бүгінгі ерекше бала – ертеңгі қоғамның да толыққанды азаматы.
Сондықтан инклюзивті білім беру мәселесі тек мемлекеттік бағдарламалардың емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі болып қала береді.
Асыл ӘБІШЕВ.
