Қоғамымыздың әл-ауқаты мен мемлекеттің тұрақты дамуының басты құндылықтарының бірі, сөз жоқ, адамның, яғни азаматтарының денсаулығына тікелей байланысты. Нақтырақ айтсақ, халықтың өмір сүру сапасы, еңбекке қабілеттілігі және болашақ ұрпақтың саулығы денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігімен ұштасып жатыр. Қазақстанда бұл саланы дамыту тек әлеуметтік міндет қана емес, Конституцияда бекітілген азаматтардың құқықтарын жүзеге асырудың маңызды тетігі болып саналады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 29-бабында азаматтардың денсаулығын сақтауға құқығы бар екені, сондай-ақ заңмен белгіленген кепілді медициналық көмектің көлемін тегін алуға құқылы екені көрсетілген. Бұл норма медициналық көмектің қолжетімді болуына, азаматтардың құқықтарын қорғауға және мемлекет тарапынан денсаулық сақтау саласына жүйелі қолдау көрсетуге құқықтық негіз қалайды. Конституциялық кепілдік денсаулық сақтау ұйымдарының қызметіне де үлкен жауапкершілік жүктейді.
Тәуелсіздік жылдарында еліміздің денсаулық сақтау жүйесі елеулі өзгерістерден өтті. Медициналық ұйымдардың материалдық-техникалық базасын жаңарту, жаңа емдеу тәсілдерін енгізу, мамандардың кәсіби біліктілігін арттыру бағытында жұмыстар жүргізілді. Қалаларда көпбейінді ауруханалар мен диагностикалық орталықтар дамып, өңірлерде алғашқы медициналық-санитариялық көмек жүйесін нығайтуға көңіл бөлінуде. Дегенмен ауыл мен қала арасындағы қызмет қолжетімділігіндегі айырмашылық әлі де маңызды мәселе болып отыр.
Саланы жаңғыртудың маңызды бағыттарының бірі – аурудың алдын алуға басымдық беру. Профилактикалық тексерулер, скринингтік бағдарламалар, вакцинация және салауатты өмір салтын насихаттау ауруларды ерте анықтауға мүмкіндік береді. Әсіресе жүрек-қан тамырлары аурулары, қант диабеті және онкологиялық дерттер бойынша ерте диагностика жүргізу азаматтардың өмірін сақтап қалуда айрықша рөл атқарады. Сондықтан медициналық қызмет сапасын тек ем нәтижесімен емес, алдын алу шараларының тиімділігімен де бағалау қажет.
Қазақстанда міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінің енгізілуі медициналық көмекті қаржыландыру тәсілдерін өзгертуге бағытталды. Оның мақсаты – халықтың медициналық қызметтерге қолжетімділігін кеңейтіп, жүйенің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету. Сонымен қатар тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі сақталады. Алайда тұрғындарға қандай қызметтердің қай пакетке кіретінін түсінікті жеткізу, сақтандыру мәртебесіне байланысты қиындықтарды азайту және қаражаттың ашық жұмсалуын қамтамасыз ету маңызды.
Қазіргі уақытта цифрландыру медициналық қызмет көрсету мәдениетін өзгертіп келеді. Электрондық денсаулық паспорттары, онлайн жазылу, зерттеу нәтижелерін электрондық түрде алу және қашықтан кеңес беру пациенттердің уақытын үнемдеуге көмектеседі. Цифрлық шешімдер дәрігерлер арасындағы ақпарат алмасуды жеделдетіп, қайталанатын тексерулерді азайтуға ықпал етуі мүмкін. Бірақ бұл үдерісте дербес медициналық мәліметтердің құпиялығы мен ақпараттық қауіпсіздігі қатаң сақталуы тиіс.
Медициналық қызмет сапасының басты өлшемі пациент қауіпсіздігі мен көрсетілген көмектің нәтижелілігінде. Ол үшін дәлелді медицина қағидаларын қолдану, клиникалық хаттамаларды сақтау, дәрілік заттардың сапасын бақылау және ауруханаішілік инфекциялардың алдын алу қажет. Сонымен бірге дәрігер мен пациент арасындағы сенімді қарым-қатынас, түсінікті ақпарат беру, әдептілік пен жауапкершілік сапалы қызметтің ажырамас бөлігі болып табылады.
Денсаулық сақтау саласының дамуы медицина қызметкерлерінің еңбегімен тығыз байланысты. Дәрігерлердің және басқа мамандардың үздіксіз білім алуы, еңбек жағдайының жақсаруы мен кәсіби беделінің артуы қызмет сапасына оң әсер етеді. Әсіресе шалғай елді мекендерге білікті кадрларды тарту, жас мамандарды қолдау және медициналық ұйымдарды қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету өзекті міндеттердің қатарында.
Сайып келгенде, халықтың медициналық көмекке тең қол жеткізуі – конституциялық құқықты іс жүзінде жүзеге асырудың маңызды шарты. Ауыл тұрғындары, қарт адамдар, мүмкіндігі шектеулі азаматтар, жүкті әйелдер мен балалар медициналық қызметті уақытылы әрі кедергісіз алуы тиіс. Осы мақсатта көшпелі медициналық кешендер, телемедицина және бастапқы медициналық көмекті күшейту сияқты шаралардың маңызы зор. Қызмет сапасын арттыруда пациенттердің шағымдары мен ұсыныстарын ескеріп, қоғамдық бақылауды дамыту да қажет.
Ертістің Павлодар өңіріндегі оң өзгерістер – осы мемлекеттік саясаттың нақты көрінісі. «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында 2023–2025 жылдары өңірде алғашқы медициналық көмек көрсететін 30 нысанның құрылысы аяқталды. Бұл ауыл тұрғындарының медициналық қызметті тұрғылықты жеріне жақын жерден алуына жағдай жасады.
Өңірде медициналық ұйымдарды жаңарту да қарқын алды. 2026 жылы Павлодар қалалық №1 ауруханасында ауқымды жаңғырту-жаңарту жұмыстары аяқталғаны хабарланды. Ал 2025 жылдан бастап Ғалым Сұлтанов атындағы облыстық аурухана, облыстық балалар ауруханасы және №1 облыстық перинаталдық орталық жаңғыртылып, мамандандырылған көмектің мүмкіндіктері кеңейтілуде.
Медициналық көмектің сапасын арттыруға жаңа техника мен цифрлық шешімдер ықпал етуде. 2025 жылы облысқа 3,6 млрд теңгеге 813 бірлік медициналық техника сатып алынды. 2026 жылғы қарашада жасанды интеллект қолданылатын бірыңғай телерадиология жүйесінің енгізілуі туралы жарияланды. Сондай-ақ тұрғындардың өтініштеріне жедел жауап беру үшін тәулік бойғы бірыңғай байланыс орталығы жұмыс істейді.
Ана мен бала денсаулығын қорғау бағытында да нәтижелер бар: 2025 жылдың қорытындысы бойынша облыста нәресте өлімі көрсеткіші 15,3 пайызға төмендеген. Алғашқы медициналық көмек ұйымдарында әйелдерге кеңес беру және балалардың ерте дамуын қолдау орталықтары ашылған. Мұндай қадамдар конституциялық құқықтың өңір тұрғындары үшін нақты мүмкіндіктерге айналып келе жатқанын көрсетеді.
Алдағы кезеңде денсаулық сақтау жүйесінің табысты дамуы бірнеше міндеттің үйлесімді шешілуіне байланысты: профилактиканы күшейту, медициналық инфрақұрылымды жаңарту, қаржыландырудың тиімділігін арттыру, цифрлық қызметтерді жетілдіру және кадр әлеуетін нығайту. Ең бастысы, реформалардың нәтижесі әрбір азаматтың күнделікті өмірінде сезілуі керек: дәрігерге дер кезінде қаралу, сапалы диагностикадан өту, қажетті емді алу және өз құқығы туралы толық ақпаратқа ие болу мүмкіндігі кеңеюі тиіс.
Қорытындылай айтқанда, Қазақстан Республикасының Конституциясы денсаулық сақтау саласындағы мемлекеттік саясаттың берік құқықтық іргетасы болып табылады. Еліміздегі медицинаның дамуы мен қызмет көрсету сапасының артуы азаматтар денсаулығын қорғауға бағытталған үздіксіз үдеріс болып отыр. Конституциялық құқықтарды нақты іске асыру, медициналық көмектің әділ әрі қолжетімді болуын қамтамасыз ету және адамға бағдарланған қызмет мәдениетін қалыптастыру – дені сау, қуатты Қазақстан құрудың негізгі шарттары.
Асыл ӘБІШЕВ
