Ақынның ғұмыры жылдармен емес, халқына қалдырған рухани мұрасымен өлшенеді. Өмірден өтсе де, өлеңі ел жадында жаңғырып, азаматтық ұстанымы кейінгі ұрпаққа өнеге болып қала беретін қаламгерлер бар. Сондай тұлғалардың бірі – көрнекті ақын, «Алаш» әдеби сыйлығының иегері Арман Қани.
Бұқар жырау атындағы Павлодар облыстық әдебиет және өнер музейінде ақынның рухына тағзым етуге арналған «Өршіл өлең, өшпес із» атты әдеби кеш өтті. Рухани жиынға қаламгердің замандастары, әріптестері, зиялы қауым өкілдері, ұстаздар, оқушылар мен студенттер қатысып, ақынның өнегелі өмірі мен шығармашылық мұрасын еске алды.
Бұл кеш белгілі қаламгердің шығармашылығын дәріптеумен ғана шектелген жоқ. Әдебиет пен ұлт руханиятына адал қызмет еткен, азаматтық ұстанымынан айнымаған қайраткер тұлғаның болмысын танытқан тағылымды басқосуға айналды.
Әдеби кеш барысында Павлодар облыстық мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының басшысы Медет Тауасқан Арман Қанидың қазақ әдебиеті мен ұлттық руханияттағы орнына тоқталды.
Басқарма басшысы ақынның ана тіліне деген жанашырлығын, ұлттық құндылықтарды қорғау жолындағы табандылығын және әдебиетке сіңірген еңбегін ерекше атап өтті. Оның шығармашылық мұрасы мен азаматтық ұстанымы кейінгі буынға үлгі болуға тиіс екенін жеткізді.
Расында, Арман Қани есімі тек өлең өлкесімен ғана шектелмейді. Ол – сөз өнерін азаматтық жауапкершілікпен ұштастыра білген қаламгер. Оның шығармаларынан туған жерге сүйіспеншілік, ұлт тағдырына алаңдаушылық, елдік мұратқа адалдық айқын аңғарылады.
Ақынның шығармашылық әлемін тереңірек таныту мақсатында кеш барысында оның өмірі мен әдеби мұрасына арналған бейнеролик көрсетілді. Экраннан өрілген өмір белестері мен шығармашылық жолы жиналған қауымға қаламгердің тұлғалық келбетін тағы бір қырынан танытты.
Кештің ең әсерлі сәттерінің бірі – ақынның ұстазы Ғазиза Рамазанқызының естелігі болды. Ол кезінде Ыбырай Алтынсарин атындағы мектеп-интернатта Арман Қаниге білім беріп, сынып жетекшісі болған. Ұстаз өз сөзінде шәкіртінің мектеп қабырғасындағы жылдарын, оның өзгелерден ерекшеленетін мінезін, әдебиетке ерте құштарлығын және ұлттық мәселелерге деген сергек көзқарасын еске алды.
Ғазиза Рамазанқызының әңгімесінен болашақ ақынның бойындағы азаматтық мінез бен қайсарлықтың бала күнінен қалыптаса бастағанын аңғаруға болатын еді. Әсіресе, оқушы Арманның ұлттық сипаттағы әрекеттері үшін қысым көріп, қудалауға ұшыраған кезеңдері туралы естеліктер көпшіліктің назарын аударды.
Бұл – бір адамның өмірбаянындағы жекелеген оқиғалар ғана емес, тұтас дәуірдің қоғамдық ахуалын, ұлттық сана мен еркін ойға жасалған қысымды танытатын тарихи жайттар.
Ұстаз әңгімесі арқылы жиналған қауым Арман Қанидың ақындық болмысы мен азаматтық ұстанымының тамыры тым тереңде жатқанын сезінді. Оның кейінгі шығармашылығында айқын көрінген өршіл рух пен қайсар мінездің бастауы сонау мектеп жылдарынан нәр алғандай.
«Aiqara.kz» ақпараттық порталының бас редакторы, журналист-публицист Асыл Әбішев қаламгердің ақындық, журналистік және күрескерлік болмысын сабақтастыра отырып, оның азаматтық келбетін ашатын естеліктерімен бөлісті.
Арман Қани – шығармашылық пен азаматтық жауапкершілікті бір-бірінен бөліп қарамаған қаламгерлердің бірі. Оның қаламынан туған жырларда жеке адамның көңіл күйінен гөрі қоғамдық ой, елдік мүдде, ұлттық намыс мәселелері ерекше орын алады. Ақын үшін өлең – әдемі ұйқас пен көркем тіркес құраудың ғана құралы емес, қоғаммен тілдесудің, ақиқатты айтудың, азаматтық көзқарасын білдірудің пәрменді жолы болды.
Оның журналистік қызметі де осы ұстаныммен үндес еді. Қаламгердің қоғамдық мәселелерге бейжай қарамайтын мінезі, ұлттық мүддеге келгенде табандылық танытатын қайраткерлігі замандастарының жадында сақталған.
Асыл Әбішев өз сөзінде ақынның азаматтық ұстанымын, мінезіндегі турашылдық пен күрескерлік қасиеттерін танытатын оқиғаларға тоқталып, Арман Қанидың тұлғалық болмысын естеліктер арқылы аша түсті.
Мұндай әңгімелердің құндылығы да осында. Өйткені ақынның шығармаларын оқып, көркемдік әлемін тану бір бөлек те, сол шығармаларды дүниеге әкелген адамның өмірлік ұстанымын, азаматтық мінезін замандастарының аузынан есту бір бөлек.
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, «LEP» әдеби бірлестігінің төрағасы Бейбіт Бөжен де Арман Қани туралы жылы естеліктерімен бөлісті. Ол өз сөзінде ақынның кейінгі буын қаламгерлерге көрсеткен қамқорлығы, шығармашылық жолға енді қадам басқан жастарға берген бағыт-бағдары мен рухани қолдауы туралы әңгімеледі.
Әдеби ортада қалыптасқан игі дәстүрдің бірі – аға буынның кейінгі толқынға жол көрсетуі. Бұл ретте Арман Қани тек өзінің шығармашылық ізденісімен шектелмей, жас қаламгерлердің қанаттануына да ықпал еткен тұлға ретінде еске алынды. Ақынның жас таланттарға жасаған жақсылығы, шығармашылық ізденістеріне білдірген ықыласы мен қолдауы – оның адамдық болмысын айқындайтын қасиеттердің бірі. Өйткені шынайы қаламгердің әдебиетке сіңірген еңбегі жазған шығармаларының санымен ғана өлшенбейді. Оның соңынан ерген буынға қалдырған өнегесі, өзінен кейінгі таланттардың қалыптасуына қосқан үлесі де рухани мұраның ажырамас бөлігі. Бейбіт Бөженнің естеліктері осы бір сабақтастықтың мәнін аша түсті.
Әдеби кештің мазмұнын ақын шығармашылығына арналған көркем бағдарламалар толықтырды. Жиын барысында Арман Қанидың өлеңдері оқылып, әндер шырқалды. Сахна төрінде жаңғырған жыр жолдары ақынның шығармашылық әлемін тыңдарманға жақындата түсті. Әр өлеңнен өршіл рух, туған елге деген перзенттік сүйіспеншілік, азаматтық жауапкершілік пен өмірге деген өзіндік көзқарас сезілді.
Жалпы, Арман Қани поэзиясының ерекшелігі – оның шынайылығы мен мінезінде. Ақынның сөз саптауынан өмірге бейжай қарай алмайтын, қоғамдық құбылыстарға өзіндік бағасын беретін, қажет тұста ойын бүкпесіз жеткізетін қайсар болмыс аңғарылады. Осы тұрғыдан алғанда, «Өршіл өлең, өшпес із» деген атаудың өзі кештің негізгі мазмұнын дәл ашып тұрғандай. Өршіл өлең – ақынның шығармашылық мұраты болса, өшпес із – оның әдебиетте, қоғамдық өмірде және замандастарының жүрегінде қалдырған өнегесі.
Кештің тағы бір толғанысты сәті – ақынның жары Бақыт ханымның естелігі болды. Ол Арман Қанидың өміріне қатысты жүрекжарды ойларымен бөлісіп, қаламгердің рухын ұлықтап, шығармашылық мұрасын дәріптеуге жиналған қауымға ризашылығын білдірді.
Ақынның жары үшін мұндай кештің орны ерекше екені сөзсіз. Өйткені көпшілікке қаламгер, ақын, қоғам қайраткері ретінде танылған тұлғаның отбасындағы орны, адамдық болмысы, күнделікті өмірдегі келбеті – оның ғұмырнамасының өзіндік бір әлемі. Бақыт ханымның алғыс сөзі әдеби кешке ерекше жылылық сыйлады. Ақынның өмірден озғанына қарамастан, оның есімінің ел жадынан өшпей, шығармаларының оқылып, азаматтық ұстанымының құрметпен еске алынуы – қаламгер мұрасының өміршеңдігін көрсетеді.
Арман Қаниды еске алуға арналған әдеби кеш бір маңызды шындықты тағы бір мәрте айқындады: шынайы ақынның ғұмыры өзімен бірге аяқталмайды. Оның екінші өмірі – өлеңінде, оқырманының жүрегінде, замандастарының естелігінде, кейінгі ұрпаққа қалдырған рухани өнегесінде жалғасады. Арман Қани – әдебиетті жеке шығармашылық кеңістік қана емес, ұлт алдындағы жауапкершілік деп түсінген қаламгер. Оның ақындық мұраты мен азаматтық ұстанымын бір-бірінен бөліп қарау мүмкін емес. Бұқар жырау атындағы облыстық әдебиет және өнер музейінде өткен тағылымды басқосу осыны тағы бір дәлелдеді.
Бірі – ұстаз ретінде шәкіртінің балалық шағын еске алды. Енді бірі – қаламдас, замандас ретінде азаматтық мінезін әңгімеледі. Кейінгі буын өкілдері оның қамқорлығы мен шығармашылық ықпалын сөз етті. Ал отбасы атынан айтылған жүрекжарды алғыс осы естеліктердің барлығын адамдық жылылықпен сабақтастырды. Осының бәрі қосылып, Арман Қани атты ақынның тұтас тұлғалық келбетін танытты.
Ақынның артында қалған ең асыл мұра – оның өршіл өлеңі ғана емес, сол өлеңмен үндескен өмірлік ұстанымы, ұлтқа деген адалдығы, азаматтық ары мен қайсар мінезі. Өлеңге айналған ғұмырдың өшпейтіні де сондықтан. Арман Қанидың жыры – ел жадында, рухы – ұрпақ жүрегінде.
Өз тілшіміз.
