Қоңыр күздің самалы бетімді еркелете өбеді. Жел ұшырған сары-қызыл жапырақтар сыбдырлап ән салады. Осы мезгілде жан құрбым дүние салып, көңілімді мұң шалған. Күз басталса, жаным жабырқап, жан досымды іздеймін. Құлазыған көңілім біреуден жұбаныш күтеді. Неге екенін білмеймін, бәрібір күзді сүйем.
Анам: – Әшейінде ағылып жататын бір таксидің келмей жатқанын қарасаңшы. Аяғымнан сыз өтіп барады, – деп ары-бері жүре бастады.
Ақтабан арықтың таяз, шалшық суынан шабақ ұстап әкеліп, топыраққа аунатып алып, жей бастады. Күздің суығын елемей тұрған денем дір ете түсті. Менің бала кезімде әкем диқаншылықпен айналысатын. Ойнап жүріп, қауындыққа арнап қазылған арық суынан терісі жалт-жұлт еткен үлкен балықты көргенде өз көзіме өзім сенбей, айқайлап жібердім. Қасымда көмекке келетін ешкім жоқ. Балалық қой, қорықпастан арыққа түсіп, балықты ұстауға талпындым. Бір рет ұстауын ұстадым-ау, бірақ балық менің кішкентай, әлсіз қолдарымнан сытылып шығып кетті. Балықты үш сағаттай қудым. Ол маған жақын қашықтықта ештеңеден үрікпей еркін жүзіп жүрді. Әлі күнге дейін таңғаламын, әлде балық жаралы ма еді, білмеймін.
Кешкі апақ-сапақта ауылды басыма көтеріп, үйге жылап кірдім. Үсті-басым шылқыған су, шашыма жабысқан балшықпен пеш жарығын сылауға болады. Әкем мен шешем:
– Біреу ұрды ма? Әлде суға түсіп кеттің бе? Не болды? – деп, көздері ұясынан шығып, бетіме шошына қараған.
Ықылық атып отырып, балық оқиғасын баяндап бердім. Әкем күлді. Анам:
– Уһ, жүрегім орнына түсті ғой, – деп су ішті.
Інім жомарттығы ұстап, Буратиноның суреті салынған жасыл кепкасын берді. Бергені бар болсын, ұйықтар алдында менің «тостағанымды» жуғызып, ботадай боздап отырып алып қойды. Кепканы басына киіп, онысын оң қолымен ұстап жатып ұйықтаған. Ертесіне анам маған дүкеннен дәл сондай, түсі қызыл кепка сатып әкеліп берді.
Інім: – Қызыл кепканы мен киемін, – деп қиғылық салды.
Мен «бермеймін» деп, әке-шешемнің «әділ төрелігінің» арқасында қызыл кепка өзіме бұйырған.
Екі күн қатарынан шошып оянып, сандырақтай бергесін, анам екінші көшеде тұратын тәуіп апаға ертіп апарып, қара тауықпен ұшықтатты.
Бесінші сыныпта орыс әдебиетінен Пушкиннің «Алтын балығын» оқыдық. Сабақ үстінде көз жасымды ірке алсамшы.
– Саған кім тиісті? Не болды? – деп сұраған мұғалимаға менің орныма Сумұрын жауап берді:
– Апай, ол бес жасында арықтан алтын балық ұстап алған. Оның алтын балығы сөйлемейді екен, тіпті адамды жеп жіберуі мүмкін. Сенбесеңіз көріңіз, Айканың қолында алтын балық тістеген тыртық бар.
Шынында да, менің сол қолымның сыртында үлкен тыртық бар. Ол да бала кезден қалған естелік. Інім екеуміз табақта үйме болып тұрған етті жемей, сүйекке таласатынбыз. Содан анам қазанға інім екеумізге арнап сүйек салатын. Түскі ас үстінде інімнің сүйегі маған үлкен болып көрінді де, кезекті ұрысты бастап жібердім. «Екеуіңнің сүйектерің бірдей» деген анамның жұбатуын тыңдамай, інімнің сүйегін қолынан тартып алып, сыртқа қаштым. Сүйектің етін пышақпен кесіп жеймін деп қолымды кесіп алып, тауық қораның үстінен «ән салып» түскенмін. Қолымдағы тыртыққа көзім түсті де, езуіме күлкі үйірілді.
– Мынау тұрған қалаға жете алмадық-ау! Сенімен жолға шықсам, жолым болған емес, – деп анам бұрқан-талқан болды. Үндемедім.
– Жауар бұлттай түнеріп жүресің. Жас деген жастығын мақтаныш етіп, күлімсіреп жүрмей ме екен?! Үйге жылына бір-ақ рет келесің. Бір-екі күн қонасың да, «жұмысым бастан асып жатыр» деп қалаға қарай қашасың. Үйде бір-екі-ақ күн бола ғой, бірақ көңілді жүрсейші. «Бұл қыз неге көңілсіз жүр?» – деп уайым арқалап мен қаламын.
«Мінезімнің қалыптасуы сіздің көз алдыңызда өтті ғой. Бала кезімнен біздің үйдің ішін мұң басып тұратынын білетінмін. Әкемнің қабағы тұнжырап жүреді. Сирек күледі. Сіздің де ойлы көздеріңізде мұң тұнып тұрады. Үшінші сынып оқып жүрген кезімде қыршынынан қиылған ағамның сандық түбінде жатқан суретін алып, қонақ бөлменің төріне іліп қойғаным есіңізде шығар. Бойымды мақтаныш сезімі кернеп, әкемнің қолынан ұстап, сурет қасына ертіп келгенмін. Әкемнің жүзі түнеріп, үнсіз тұрды да, терең күрсінді. Әке көзінен ағып жатқан тарам-тарам жастарды көріп таңғалдым, сосын балалық қорқынышпен жылап жібердім. Балалық түйсігіммен әкемнің не үшін жылағанын сезгендей де едім-ау! Кешке әкем үйге ішіп келді. Ертесіне де, одан кейінгі күні де ол үйге теңселіп келіп жүрді. Сіз маған: «Бұдан кейін суретті ешқашан сандықтан шығарушы болма», – деп қатал ескерттіңіз.
Содан кейін ағамның суреті ешқашан сандық түбінен шыққан емес. Сіздер жұмысқа кеткен кезде сандықты ашып, бауырымның суретін жұдырықтай жүрегіме басатынмын. Үлкен қой көзді, қыр мұрынды, қою қасты бозбаланың бетінен сүйіп, «ағатайым» деймін мұңайып әрі қуанып. Талай рет көрдім ғой, сіз де әкемнен, балаларыңыздан тығылып, суретке елжіреп қарап, көзіңіздің жасына ерік беретінсіз. Жүрегім езіліп, адам көзінен таса жерге барып, мен де жылап келетінмін. Неге ағамның суреті сандықтан шығып, төрде ілулі тұрмайды? Жұмбақ. Сеземін ғой, ағамның өлімінде бір жұмбақтың барын. Қашан айтасыздар? Қашан? «Менингиттен дүние салған» дегеннен басқа ағам туралы ештеңе айтқан емессіздер. Өз болашақтарынан гөрі өзгелердің болашағын болжауға құмар, өз үйіндегі заттан гөрі көршісінің үйіндегі заттың қай жерде тұратынын жақсы білетін жұрт та үнсіз.
Бала кезімде ауыл шетіндегі үлкен каналдың жағасына барып, алтын балығымды шақыратынмын. Үлкен балық терең суда жүзіп жүрген шығар деп пайымдайтын менің бала түйсігім. Ол қанша жалынып, жылап шақырсам да келмейтін. Мен алтын балығымнан сурет сырын сұрағым келетін. «Шіркін, әкем қауын салса, қауынды суарғанда алтын балық келер еді» деп армандайтынмын. Есіңізде шығар, бірде өзіңізден:
– Мама, неге ағамның суреті сандықта жатады? – деп сұрағанымда, мені бауырыңызға басып жылағансыз. Сосын жағымнан шапалақпен тартып-тартып жіберіп:
– Далаға барып ойна! – дегенсіз.
«Әкем екеуіңіздің ерте ағарған шаштарыңыз, көздеріңіздегі мұңдарыңыз болар, сірә, мені ерте есейткен».
– Шаршап жүресің-ау! Жұмысың ауыр ма?
– Иә, шаршап жүрмін. Жазу деген адамды қажытып тастайды ғой.
– Ұл кетті «оқимын» деп шетел асып. Біз де шаршадық. Жас болса келіп қалды. Ауылға келіп, қасымызда болсаңшы. Ойбүй, бұл сөзімді әкең ести көрмесін, – деп анам бетін шымшып, сөзін құдды әкең естіп тұрғандай сыбырлай сөйледі.
– Сенің жазғандарыңды оқып, көршілерге, үйге келген қонақтарға көрсетіп, мақтанып, бірдеңе түсінгендей «жақсы жазыпты» деп өзінше мәз болып жатады. Ұмытып барады екенмін ғой, сенің жолыңды жабық деп еді.
– Кім? Түсінбедім…
– Көктем шыға түсіме жиі кіріп жүрдің. Маған қарай біреулерден қашып келе жатасың. Сол күндері өзің де хабарласпай кеттің ғой. Ұйқым қашты. «Дұшпандары бар екен-ау» деп ойладым. Құдай-ау тоба, сол күндері әкеңнің де түсіне кіріпсің. «Қыздың жолы болмай жүр-ау» дегеннен басқа ештеңе айтпады. Әкеңнің мінезі өзіңе мәлім ғой.
Осы кезде такси келіп, анам екеуміздің әңгімеміз үзіліп қалды. Анамның жанарынан шуақ, елжіреген мейірім көрдім. Көктемнің алғашқы айында үлкен қиыншылықтарға кезіккенім шындық еді. Ана мен қыз болып, екеуміз сырласқан емеспіз.
Анам кейде: «Сен қыздың мінезіңе түсінбеймін. Маған еркелемейсің, не ренішіңмен, не қуанышыңмен бөліспейсің. Мінезіңнің кімге ұқсағанын білмеймін», – деп ренжиді. Кешкісін бұл әңгіменің жалғасын таппайтынын да білемін. Неге аналы-балалы екеуміз бір-бірімізге суықпыз? Неге? Кейде: «Осы мен бала болып, анама еркеледім бе екен?» – деп ойланамын.
Кешкісін дастарқан басында табиғатынан сөзге сараң әкем Әділбек атаның жаназасын шығаруға балалары көрші ауылдың молдасын шақыртқанын айтты.
– Біздің ауылда молда жоқ па? – дедім.
– Жеті молда бар. Жетеу деген қасиетті сан ғой, – деді ырымшыл анам.
Анамның аздап «тәуіптігі» бар. Сиырымыз шөп жемей не су ішпей қойса, адыраспан тұтатып, сиырды жеті рет айналады. Әкем: «Өрістен тойып қайтқан», – десе де анам құлақ аспайды.
– Осы сен түбі емші боласың-ау, – деп әкем басын шайқап күледі.
Біз сәл ауырып қалсақ: «Молда атаның демі жақсы», – деп, қарсылығымызға қарамай сүйрелей жөнеледі.
Он бірінші сыныпта оқитын немере інім:
– Асанбай атам қайтыс болғанда Жексен молда мен Әубәкір молда жаназасын шығаруға таласып қалған. Жексен Әскердің атасы қайтыс болғанда да Зәкір молдамен төбелесуге дейін барған. Жыланкөздің жүрмейтін жері жоқ, –деді.
Шешем:
–Марқұм Масқар қайнаға дүние салғанда Мәубәкірі бар, Мексені бар, Мәкірі бар, Сұрдашы бар, бәрі таласып, өліктің арты жанжалға айналған. Марқұмның үш ұлы да бизнесмен, ақшаны судай шашты ғой, – деп әңгіме айта бастаған.
Әкем:
–Тәйт! Дүмше молдалардың төбелесінен басқа айтатын әңгімең жоқ па? – деп анамның бетіне ажырая қарады.
Анам жанарын төмен салып, шәйнектің сыртын салалы саусақтарымен сипалай берді. Әкем қасында отырған менің шашымнан еркелете сипап:
– Айкошым, тентек қызым менің, сен де бойжеттің, – деп маған күлімсірей қарады. – Менің қызым өскенде кім болады екен деп көп ойлаушы едім. Шүкір, жетілдіңдер!
Әкем жеңіл күрсінді де, шашымнан иіскеді. Сол сәтте әкеме еркелеп, мойнына асылғым келіп кетті. Әкем мен ес білгелі бетімнен сүйген емес. Маңдайымнан не шашымнан иіскейді.
– Ертең Сайбар қайнағаға ертіп апарайын. Жұрт демі жақсы деп мақтайды. Өзім де басым ауырғанда емделдім. Үш рет барып едім, жақсы болып кеттім, – деді шешем.
– Біз молданың деміне емес, балгерлердің сәуегейлігіне сенетін ұрпақпыз ғой, – дедім.
– Ұсақталып барасыңдар…
Әкем тағы да бір сөз айтқысы келгендей, өткір жанарын қадап тұрды да, шапанын үстіне желбегей жамылып, сыртқа шығып кетті.
***
Сол түні әкемнен де, анамнан да қаймықпай, ескі көк сандықты еркін аштым. Суретті қанша іздесем де таба алмадым. Аяқ дыбысын естіп, артыма бұрылғанымда табалдырықта таңылып тұрған анамды көрдім. Көзінен екі тамшы үзіліп түсті де, әжімді бетін қуалай ағып, омырауына тамды. «Белгілі мен белгісіздік нүктесінің арасында жынды көбелекше шарқ ұрып жүрген мені аясаңдар етті…».
Жазушының “Жаңбырлы көктем” кітабынан терілді.
