2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілген «Қазақстан Республикасы астанасының мәртебесі туралы» Конституциялық заң елорданың қызметін құқықтық тұрғыдан реттеудің жаңа кезеңін бастады. Құжатта мемлекеттік басқару, қала құрылысы, көлік инфрақұрылымы, сәулеттік келбет және қала маңындағы аумақтарды басқару мәселелері қамтылған. Ендігі мәселе – заңда белгіленген нормалардың елорданың тұрақты дамуына және тұрғындардың өмір сапасын жақсартуға қалай ықпал ететінінде.
Қазақстанның астанасын Ақмолаға көшіру – тәуелсіздік жылдарындағы елдің саяси және кеңістіктік даму бағытын айқындаған маңызды шешімдердің бірі. 1997 жылы астана Ақмолаға көшіріліп, 1998 жылы қалаға Астана атауы берілді. Содан бері елорда мемлекеттік басқару институттары шоғырланған орталыққа, экономикалық белсенділік пен қала құрылысы қарқынды дамыған ірі шаһарға айналды. Алайда астананың міндеті мемлекеттік органдарды орналастырумен ғана шектелмейді. Елорда бір мезгілде саяси шешімдер қабылданатын орталық, халықаралық байланыстар жүргізілетін қала және күнделікті тіршілігі үздіксіз ұйымдастырылуға тиіс үлкен урбанистикалық кеңістік саналады. Сондықтан оның құқықтық мәртебесін айқындайтын нормалар мемлекеттік басқару қажеттіліктерімен қатар, қаланың әлеуметтік-экономикалық даму ерекшеліктерін де ескеруге тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, 2026 жылғы 5 маусымда қабылданған № 299-VIII «Қазақстан Республикасы астанасының мәртебесі туралы» Конституциялық заңның маңызы зор. Құжат 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізіліп, 2007 жылғы 21 шілдедегі осы аттас заңның күшін жойды. Жаңа акт астананың қызметіне қатысты құқықтық, экономикалық және ұйымдастырушылық негіздерді айқындайды.
Бұл өзгерісті елорданың барлық мәселесі бір заңмен шешіледі деген түсінікпен қабылдауға болмайды. Конституциялық заңның негізгі міндеті – астананың қызметіне қатысты құқықтық негіздерді белгілеу және жергілікті басқару органдарының өкілеттіктерін нақтылау. Ал сол нормалардың іс жүзіндегі нәтижесі қабылданатын шешімдердің сапасына, қаржыландыруға және олардың орындалуына байланысты.
Жаңа заңның бірінші бабында Астана Қазақстанның саяси және әкімшілік орталығы ретінде айқындалған. Қалада Президенттің «Ақорда» резиденциясы, Құрылтай, Үкімет, Жоғарғы Сот және басқа да орталық мемлекеттік органдар орналасқан. Сонымен бірге заң жекелеген орталық мемлекеттік органдардың Қазақстан заңнамасына сәйкес астанадан тыс жерде де орналасуына мүмкіндік береді. Құжатта елорданың мәртебесін айқындайтын ережелермен қатар, оның күнделікті қызметін ұйымдастыруға қатысты нақты тетіктер де қарастырылған. Атап айтқанда, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың міндеттері мен өкілеттіктері, қала аумағын жоспарлау, көлік қозғалысын ұйымдастыру, сәулеттік келбетті сақтау және коммуналдық шаруашылықты басқару мәселелері реттеледі. Мұнда бір жайтты ескеру қажет: жаңа Конституциялық заңның қабылдануы астананың құқықтық мәртебесін конституциялық заң деңгейінде реттеуді білдіреді. Алайда оның жекелеген нормалары бұрыннан қолданылып келген басқару тетіктерін де қамтиды. Сондықтан құжаттың жаңалығын бағалағанда бұрынғы құқықтық реттеумен салыстырып, нақты қандай өкілеттіктер мен рәсімдердің белгіленгенін жеке қарастырған жөн.
Заңның мәнін оның атауынан немесе құқықтық мәртебесінен ғана емес, нақты нормаларынан да іздеу керек. Өйткені елорданың тұрақты дамуы үшін мемлекеттік органдардың орналасуы ғана емес, қалалық шаруашылықтың қалай басқарылатыны, бюджет қаражатының қалай жұмсалатыны және тұрғындардың қажеттіліктері қаншалықты ескерілетіні де маңызды.
Конституциялық заңның екінші тарауы Астанадағы жергілікті мемлекеттік басқарудың ерекшеліктеріне арналған. Онда мәслихаттың, әкімдіктің және қала әкімінің құзыретіне қатысты ережелер қамтылған.
Заңға сәйкес, мәслихат елорданы дамыту жоспарлары мен әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды, қала бюджетін және оның атқарылуы туралы есепті бекітеді. Сонымен қатар мәслихаттың құзыретіне қаланың бас жоспарын іске асыруға арналған қала құрылысы схемаларын, аумақты жоспарлау регламентін, орманды саябақ аймағын басқару қағидаларын және жол қозғалысын ұйымдастырудың кешенді схемасын бекіту жатады. Қала аумағында тұрақты тұратын және уақытша болатын азаматтарды тіркеу нормативтерін бекіту де осы органның өкілеттігіне кіреді. Ал әкімдік заңда белгіленген құзыреті шегінде қалалық шаруашылықты ұйымдастыру, коммуналдық мүлікті басқару, сәулеттік келбетті сақтау, көлік инфрақұрылымын дамыту және өзге де міндеттерді атқарады. Қала әкімдігі жанынан сәулет-қала құрылысы кеңесін құру көзделген. Оның құрамына жергілікті атқарушы органның өкілдерімен бірге сәулетшілер, ғылыми-зерттеу ұйымдарының мамандары, жобалау және қоғамдық ұйымдардың өкілдері, соның ішінде мүгедектігі бар адамдардың мүддесін білдіретін ұйымдардың өкілдері енгізіледі. Бұл нормалар қала құрылысы шешімдерін қабылдауда кәсіби сараптама мен түрлі қоғамдық топтардың мүддесін ескерудің маңызын көрсетеді. Дегенмен кеңестің құрылуы немесе өкілеттіктердің заңда жазылуы өздігінен басқару сапасын арттырмайды. Ол үшін ұсыныстардың қаншалықты ескерілетіні, шешімдердің қалай қабылданатыны және олардың орындалуы жөнінде қоғамға қандай ақпарат берілетіні маңызды. Осы тұста жергілікті басқарудың тиімділігін бағалаудың негізгі өлшемдері айқындалады: жоспарлардың орындалуы, бюджет қаражатының тиімді жұмсалуы, қоғамдық қызметтердің сапасы және тұрғындардың өтініштеріне уақтылы жауап берілуі. Құқықтық нормалар осы міндеттерді орындауға негіз болуы керек.
Астананың сәулеттік келбеті – қаланың сыртқы көрінісі ғана емес, қоғамдық кеңістікті ұйымдастыру мен тұрғындарға қолайлы орта қалыптастырудың да маңызды бөлігі. Жаңа Конституциялық заңда сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметінің қаланың бас жоспарына, тиісті құжаттамаға, бірыңғай сәулеттік келбетке және дизайн-код талаптарына сәйкес жүргізілуі көзделген.
Дизайн-код ғимараттардың сыртқы безендірілуіне, жарықтандыруға, маңдайшалар мен нұсқағыштарға, жарнама нысандарына және басқа да қалалық кеңістік элементтеріне қойылатын талаптарды қамтиды. Мұндай талаптардың мақсаты – қала келбетіндегі үйлесімділікті сақтау, ретсіз өзгерістердің алдын алу және қоғамдық кеңістіктің сапасын арттыру.
Заңда көппәтерлі тұрғын үйлерді бірыңғай сәулеттік келбет пен дизайн-код талаптарына сай жөндеуді ұйымдастыру тетіктері де қарастырылған. Әкімдік тиісті техникалық зерттеп-қарау нәтижелеріне сүйене отырып, жөндеуді қажет ететін үйлердің тізбесін айқындайды. Сонымен бірге авариялық жағдайдағы көппәтерлі тұрғын үйлерді бұзуды ұйымдастыру жергілікті атқарушы органның міндеттерінің бірі ретінде белгіленген. Алайда сәулеттік бірізділікке ұмтылу тұрғындардың мүддесін, ғимараттардың техникалық жағдайын және жөндеу жұмыстарының сапасын назардан тыс қалдырмауға тиіс. Қала келбетін жақсарту жөніндегі шаралар қауіпсіздік талаптарымен, тұрғын үй иелерінің құқықтарымен және қаражатты орынды жұмсау қағидаларымен үйлесуі қажет. Сондықтан бұл бағыттағы жұмыстың нәтижесін жөнделген ғимараттардың санымен ғана өлшеу жеткіліксіз. Жұмыстың сапасы, тұрғын үйдің қауіпсіздігі, ортақ мүліктің сақталуы және тұрғындардың шағымдарына көрсетілген жауап та назарға алынуы керек.
Халық саны мен құрылыс көлемі ұлғайған сайын көлік жүйесіне түсетін салмақ та артады. Жолдардың өткізу қабілеті, қоғамдық көліктің қолжетімділігі, орынтұрақтардың жеткіліктілігі және көлік ағынын басқару – елорданың күнделікті тіршілігіне тікелей әсер ететін мәселелер.
Конституциялық заңда Астанада жол қозғалысын ұйымдастыру орталығының қызметі жеке реттелген. Оның міндеттеріне орынтұрақ кеңістігін басқару, көлік ағынын талдау және болжау, бағдаршамдардың жұмысын басқару, интеллектуалдық көлік жүйелерінің қызметін ұйымдастыру, жол қозғалысы схемаларын әзірлеу және көлік инфрақұрылымын басқаруға қатысу кіреді. Бұл тетіктер жол қозғалысын бірізді жоспарлауға және көлік ағынын деректер негізінде басқаруға мүмкіндік береді. Бірақ тиісті орталықтың құрылуы немесе автоматтандырылған жүйелердің енгізілуі көлік мәселесі бірден шешіледі дегенді білдірмейді. Нәтиже қоғамдық көлік желісінің сапасына, жол инфрақұрылымының өзара байланысына, қозғалысты жоспарлаудың дәлдігіне және қабылданған шаралардың тиімділігіне байланысты. Сондықтан елордадағы көлік саясатын бағалағанда жол құрылысының көлемімен шектелмей, қоғамдық көліктің қолайлылығын, сапарға жұмсалатын уақытты, қозғалыс қауіпсіздігін және жаяу жүргіншілерге жасалған жағдайды да ескеру қажет.
Астананың дамуын қала шекарасымен ғана шектеуге болмайды. Елордамен күнделікті еңбек, көлік, әлеуметтік және шаруашылық байланыс орнатқан іргелес аумақтар да оның даму үдерісіне ықпал етеді. Сондықтан қала маңындағы аймақты жоспарлау мәселесі құқықтық реттеудің маңызды бағыттарының бірі болып отыр.
Конституциялық заңның 5-бабына сәйкес, қаламен біртұтас әлеуметтік, табиғи және шаруашылық аумақты құрайтын, қала шегінен тыс жерлер астананың қала маңындағы аймағы болып саналады. Оның көлемі мен шекарасын Үкімет Астана қаласының мәслихаты мен әкімдігінің, сондай-ақ тиісті облыстың мәслихаты мен әкімдігінің бірлескен ұсынысы негізінде белгілейді және өзгерте алады. Қала маңындағы аумақты пайдалану тәртібін айқындау кезінде де тиісті органдардың келісімі көзделген.
Бұл талаптардың практикалық маңызы зор. Қала мен оның маңындағы елді мекендердің дамуы өзара үйлеспесе, көлік қатынасын ұйымдастыру, инженерлік желілерді тарту, әлеуметтік нысандарды орналастыру және табиғи аумақтарды қорғау күрделене түседі. Ал аумақтық жоспарлау өзара байланыста жүргізілсе, инфрақұрылымға түсетін жүктемені алдын ала есептеуге және ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік туады. Сонымен бірге қала маңындағы аймақтың құқықтық шекарасын белгілеу оның барлық мәселесін автоматты түрде шешпейді. Жоспарлардың орындалуы, аумақты пайдалануға қойылатын талаптардың сақталуы және қала мен облыс органдарының үйлесімді жұмысы шешуші рөл атқарады.
Осы тұрғыдан алғанда, орманды саябақ аймағын қорғау, көлік қатынасын дамыту және инженерлік инфрақұрылымды жоспарлау жеке-жеке қарастырылатын міндеттер емес. Олар елорданың ұзақ мерзімді дамуына ортақ ықпал ететін өзара байланысты бағыттар.
Мысалы, көлік қозғалысын ұйымдастыруға қатысты нормалардың тиімділігі жол қозғалысының қауіпсіздігі, қоғамдық көлік сапасы және көлік ағынын басқару нәтижелері арқылы байқалады. Қала құрылысы саласында жоспарлардың орындалуы, ғимараттардың қауіпсіздігі және қоғамдық кеңістіктің сапасы маңызды. Ал қала маңындағы аумақтарды басқаруда көлік, инженерлік желілер мен әлеуметтік нысандарды өзара үйлестіріп жоспарлау негізгі өлшемдердің бірі болуға тиіс.
Мұндай бағалау нақты деректерге сүйенгені жөн. Қаланың даму көрсеткіштері ашық жарияланып, жоспарланған міндеттер мен қол жеткізілген нәтижелер салыстырылса, тұрғындар қабылданған шешімдердің тиімділігін бағалай алады. Бұл жергілікті басқарудың есептілігін арттыруға да ықпал етеді.
Екінші маңызды мәселе – тұрғындардың мүддесін ескеру. Елорданың саяси және әкімшілік орталық ретіндегі міндеттері ауқымды болғанымен, қаладағы басқару шешімдерінің түпкі нәтижесі адамның күнделікті тіршілігінен көрінеді. Қолжетімді көлік, қауіпсіз тұрғын үй, сапалы әлеуметтік қызметтер, қолайлы қоғамдық кеңістік пен сенімді инженерлік желілер – қаланың даму деңгейін көрсететін нақты өлшемдер. Сондықтан құқықтық реттеу мен қалалық саясаттың арасында тұрақты байланыс болуы қажет. Заң басқару органдарының құзыретін айқындайды, ал сол құзыреттің қаншалықты тиімді пайдаланылғаны нақты нәтижелер арқылы анықталады.
2026 жылғы «Қазақстан Республикасы астанасының мәртебесі туралы» Конституциялық заң елорданың қызметіне қатысты құқықтық реттеуді жаңартып, жергілікті басқару органдарының міндеттері мен өкілеттіктерін жүйелейді. Құжатта мемлекеттік басқару, қала құрылысы, сәулеттік келбет, көлік қозғалысы және қала маңындағы аумақтарды жоспарлау мәселелерінің қамтылуы астананың ерекшеліктерін кешенді түрде қарастыру қажеттігін көрсетеді. Алайда заңның қабылдануы өздігінен қаладағы барлық мәселені шешпейді. Оның тиімділігі құқықтық нормалардың орындалуына, мемлекеттік органдардың өзара үйлесімді жұмысына, бюджет қаражатының орынды жұмсалуына және тұрғындардың қажеттіліктерінің ескерілуіне байланысты.
Алдағы кезеңде елорданы дамыту саясатының бірнеше бағытына айрықша мән берген жөн. Біріншіден, қала құрылысы мен көлік инфрақұрылымын халық санының өзгерісі мен аумақтың нақты мүмкіндіктеріне сай жоспарлау қажет. Екіншіден, қала мен қала маңындағы аумақтардың дамуын өзара байланыстыра отырып, әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымға түсетін жүктемені алдын ала есептеген дұрыс. Үшіншіден, басқару шешімдерінің нәтижесін бағалауға мүмкіндік беретін деректердің ашықтығы мен есептілігін күшейту маңызды.
Астананың елдің саяси орталығы ретіндегі маңызы оның халықаралық беделімен ғана өлшенбейді. Елорда тұрғындары үшін қолайлы орта қалыптастыру, қалалық қызметтердің сапасын арттыру және инфрақұрылымның тұрақты жұмысын қамтамасыз ету де мемлекеттік маңызы бар міндеттер саналады.
Түптеп келгенде, астананың мәртебесі – құқықтық ұғым ғана емес, қаланы басқарудың нақты жауапкершілігін айқындайтын негіз. Жаңа Конституциялық заңның қоғамдық маңызы да осыдан көрінеді: оның нәтижесі қағаз жүзіндегі нормалардан гөрі, сол нормалардың елорда өмірінде қалай жүзеге асатыны арқылы бағалануға тиіс.
Айбек Оралхан
