Қазақстанда еңбек күші артық өңірлерден кадр тапшылығы байқалатын аймақтарға ерікті түрде қоныс аудару бағдарламасы жаңа мазмұнда жалғасып жатыр. Бағдарламадағы ең маңызды өзгерістердің бірі – қоныс аударушыларға көрсетілетін қаржылық қолдаудың едәуір ұлғаюы.
Қазақстан Республикасы Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінің мәлімдеуінше, енді экономикалық ұтқырлық сертификатының ең жоғары мөлшері 1 625 айлық есептік көрсеткішке, яғни 7 млн теңгеге дейін жетеді. Бұл қаражатты бағдарлама қатысушылары жаңа қоныстанған өңірінде жеке тұрғын үй сатып алуға пайдалана алады.
Жаңашылдық азаматтарды тек бір өңірден екінші өңірге көшіріп қоюды ғана көздемейді. Мемлекет олардың жаңа жерде тұрақтап қалуына, жұмыс тауып, баспаналы болуына, отбасымен қалыпты өмір сүруіне жағдай жасауды мақсат етіп отыр. Бұл қалай жүзеге асады? Осы және өзге де маңызды мәселелерді «Aiqara.kz» порталы оқырмандары үшін сараптап көрдік.
Бағдарлама не үшін қажет?
Жалпы, еліміздің өңірлеріндегі демографиялық және еңбек нарығындағы жағдай біркелкі емес. Кейбір оңтүстік және батыс облыстарда халық саны мен еңбекке қабілетті азаматтар үлесі жоғары болса, солтүстік, шығыс және орталық өңірлердің бірқатар елді мекендерінде жұмыс күші жетіспейді.
Министрлік алға тартқан мәліметтерге жүгінсек, кадр тапшылығы көбіне ауыл шаруашылығы, білім беру, денсаулық сақтау, өндіріс, құрылыс, көлік, коммуналдық қызмет және техникалық мамандықтар саласында байқалады.
Осы теңсіздікті азайту үшін мемлекет азаматтарға жұмыс күші артық өңірлерден еңбек ресурсына сұраныс жоғары аймақтарға ерікті түрде қоныс аударуды ұсынады.
Бағдарламаға қатысу толығымен ерікті. Азамат қай өңірге көшетінін, қандай жұмысты таңдайтынын және ұсынылған жағдайлардың өзіне қаншалықты қолайлы екенін алдын ала бағалай алады.
7 млн теңге қалай беріледі?
Экономикалық ұтқырлық сертификаты – қоныс аударушыға тұрғын үй сатып алуға берілетін қаржылық қолдау құралы.
Енді оның ең жоғары мөлшері 7 млн теңгеге дейін ұлғайтылды. Алайда бұл барлық қатысушыға автоматты түрде бірдей көлемде ақша беріледі дегенді білдірмейді. Нақты сома тұрғын үйдің құнына, бағдарлама талаптарына және белгіленген тәртіпке байланысты айқындалады.
Сертификаттың басты ерекшелігі – қаражатты күнделікті шығынға немесе басқа мақсатқа жұмсауға болмайды. Ол жаңа өңірдегі жеке тұрғын үйді сатып алуға ғана бағытталады.
Бұл өзгеріс әсіресе ауылдық елді мекендер мен шағын қалаларға көшетін отбасылар үшін тиімді болуы мүмкін. Кейбір өңірлерде 7 млн теңге тұрғын үй құнының елеулі бөлігін жабуға мүмкіндік береді.
Баспана мәселесінің шешілуі қоныс аударушылардың жаңа жерде ұзақ уақыт тұрақтап қалуына тікелей әсер етеді. Бұған дейін азаматтардың бір бөлігі тұрақты үйдің болмауына, жалдау бағасының өсуіне немесе тұрмыстық жағдайдың қиындығына байланысты кері көшіп кетуі мүмкін еді. Ендігі қолдау осындай тәуекелдерді азайтуды көздейді.
Көшу шығындары да өтеледі
Мемлекеттік қолдау тек тұрғын үй сертификатымен шектелмейді. Бағдарламаға қатысушыларға көшіп баруға арналған біржолғы субсидия, тұрғын үйді жалдау шығындарына өтемақы, коммуналдық қызметтерге арналған қаржылық көмек, тұрақты жұмысқа орналасуға жәрдем, кәсіби оқыту немесе қайта даярлау мүмкіндігі беріледі.
Көшу субсидиясы отбасының жол жүруіне, жүк тасымалдауға және алғашқы тұрмыстық шығындарын өтеуге көмектеседі. Ал тұрғын үйді жалдау мен коммуналдық төлемдерге берілетін қолдау азаматтар тұрақты баспана сатып алғанға дейінгі кезеңде маңызды рөл атқарады.
Қолдау көлемі отбасы мүшелерінің санына, қоныс аударатын елді мекенге және белгіленген талаптарға байланысты әртүрлі болуы мүмкін.
Жұмысты көшпей тұрып таңдауға болады
Бағдарламаның тағы бір маңызды артықшылығы – азамат жаңа өңірге жұмыссыз күйде баруға міндетті емес. Қатысушылар алдын ала бос жұмыс орындарымен танысып, жұмыс берушімен байланысып, еңбек шарттарын талқылай алады. Бұл қоныс аудару кезіндегі белгісіздікті азайтады.
Қабылдаушы өңірлердің өкілдері азаматтар көшетін облыстарда тұрақты түрде бос жұмыс орындары жәрмеңкелерін өткізеді. Жәрмеңкелер барысында жұмыс іздеушілерге нақты кәсіпорындар, жалақы мөлшері, еңбек жағдайы, тұрғын үй мүмкіндігі және елді мекеннің инфрақұрылымы туралы ақпарат беріледі.
Мұндай тәсіл қоныс аударушының тек жұмыс табуына емес, өз мамандығына сай және отбасы үшін қолайлы жағдайды таңдауына мүмкіндік туғызады.
Өйткені адамның жаңа жерге бейімделуі тек айлық мөлшеріне байланысты емес. Мектептің, балабақшаның, медициналық мекеменің болуы, жол қатынасы, тұрғын үй жағдайы мен елді мекеннің әлеуметтік ортасы да маңызды екені мәлім.
Бағдарламаға кімдер қатыса алады?
Бұған дейін ерікті қоныс аудару бағдарламасы көбіне жұмыссыз азаматтарға бағытталып келген еді. Енді қатысушылар қатары кеңейтілді.
Мемлекеттік қолдау шараларын жұмыссыз азаматтар, тұрақты жұмыс іздеп жүрген адамдар, еңбек нарығында сұранысқа ие мамандар, тұрақты жұмысы бола тұра басқа өңірге көшуді жоспарлаған азаматтар, шаруа және фермер қожалықтарының басшылары пайдалана алады.
Фермерлер мен ауыл шаруашылығы саласының өкілдерін бағдарламаға қосу – ауылдық елді мекендердің экономикалық әлеуетін арттыруға бағытталған маңызды қадам.
Қоныс аударған шаруа қожалығы жаңа өңірде тек өз отбасын жұмыспен қамтып қана қоймай, жергілікті тұрғындарға да жұмыс орындарын ашуы мүмкін. Бұл ауылдағы кәсіпкерлікті дамытуға, бос жатқан жерлерді игеруге және өндіріс көлемін арттыруға ықпал етеді.
Барлық қызмет цифрлық форматқа көшірілді
Бағдарламаға қатысу рәсімі толықтай цифрландырылған. Яғни азаматтар migration.enbek.kz порталы арқылы өтінім беру, қоныс аударуға ұсынылған өңірлер картасын көру, сұранысқа ие мамандықтар тізімімен танысу, бос жұмыс орындарын қарау, жұмыс берушіні таңдау, мемлекеттік қолдау шаралары туралы ақпарат алу мүмкіндіктерін жүзеге асырады.
Бұл азаматтарға жұмыстан немесе тұрғылықты жерінен шықпай-ақ бірнеше өңірдің ұсынысын салыстыруға мүмкіндік береді.
Мысалы, отбасы бірден көшіп кетпей тұрып, қандай жұмыс барын, жалақы көлемін, тұрғын үй бағасын, мектеп пен балабақша жағдайын алдын ала зерттей алады. Осылайша шешім эмоциямен емес, нақты ақпаратқа сүйеніп қабылданады.
2017 жылдан бері 73,9 мың адам қатысты
Ерікті қоныс аудару бағдарламасы 2017 жылдан бері жүзеге асырылып келеді. Осы уақыт аралығында бағдарламаға 73,9 мың адам қатысқан. Жұмыспен қамтуға жәрдемдесу шараларының нәтижесінде 31 мың адам тұрақты жұмысқа орналасқан.
Бұл көрсеткіштер бағдарламаның мыңдаған отбасының өміріне әсер еткенін көрсетеді. Дегенмен көшкен азаматтардың барлығы бірдей тұрақты жұмысқа орналаспағанын да аңғаруға болады.
Сондықтан жаңартылған бағдарламада жұмыс орнын алдын ала таңдау, баспана мәселесін шешу және қоныс аударғаннан кейінгі сүйемелдеу шараларына басымдық беріліп отыр.
Қоныс аудару нәтижелі болуы үшін азаматқа бір реттік төлем ғана жеткіліксіз. Оған тұрақты табыс, қолжетімді баспана, балаларға білім беру мүмкіндігі және әлеуметтік ортаға бейімделуге қолдау қажет.
Қатысушы нені алдын ала есептеуі керек?
Бағдарламаның қаржылық мүмкіндігі тартымды болғанымен, қоныс аудару туралы шешімді жан-жақты ойланып қабылдау қажет.
Бірінші кезекте ұсынылған жұмыстың тұрақтылығын және жалақы мөлшерін анықтау керек. Кейде еңбекақы жоғары көрінгенімен, жаңа өңірдегі тұрғын үй, азық-түлік немесе жол шығыны көбірек болуы мүмкін.
Екіншіден, отбасы мүшелерінің жағдайын ескеру маңызды. Балалар баратын мектептің қашықтығы, балабақшадағы орын, медициналық көмек, жұбайының жұмысқа орналасу мүмкіндігі алдын ала зерттелуі қажет.
Үшіншіден, экономикалық ұтқырлық сертификаты тұрғын үй сатып алуға көмектескенімен, үйдің толық құнын әрдайым жабуы мүмкін емес. Сондықтан азамат өз қаражатының көлемін, несие алу мүмкіндігін және кейінгі жөндеу шығындарын да есептегені жөн.
Төртіншіден, тұрғын үйдің құқықтық құжаттарын мұқият тексеру қажет. Үйдің техникалық жағдайы, меншік құқығы, кепілде немесе дауда тұрмағаны анықталуға тиіс.
Бағдарламаның қоғам үшін маңызы қандай?
Ерікті қоныс аудару бағдарламасы жеке азаматтарға ғана емес, жалпы ел экономикасына да ықпал етеді.
Кадр тапшылығы азайса, мектептерде мұғалім, ауруханаларда дәрігер, кәсіпорындарда жұмысшы жетіспеушілігі төмендейді. Ауыл шаруашылығына жаңа мамандар мен кәсіпкерлер келсе, жергілікті өндіріс пен салық түсімі артады.
Жаңа тұрғындардың келуі халық саны азайған ауылдардың сақталуына, мектептер мен әлеуметтік нысандардың жабылып қалмауына да әсер етуі мүмкін.
Сонымен бірге бағдарлама еңбек ресурстарының ел аумағында біркелкі бөлінуіне көмектеседі. Бұл өңірлер арасындағы демографиялық және экономикалық айырмашылықты азайтудың бір тетігі саналады.
Көшу ғана емес, жаңа өмір бастау мүмкіндігі
Жаңартылған қоныс аудару бағдарламасының басты ерекшелігі – мемлекеттік қолдаудың кешенді сипат алуы.
7 млн теңгеге дейінгі тұрғын үй сертификаты, көшу субсидиясы, жалдау мен коммуналдық төлемдерді өтеу, жұмысқа орналасуға көмектесу және цифрлық қызметтер азаматтың жаңа өңірге бейімделуін жеңілдетуге бағытталған.
Алайда бағдарламаның тиімділігі тек бөлінген қаржыға байланысты емес. Қоныс аударушының жаңа ортаға бейімделуі, жұмыс берушінің жауапкершілігі, жергілікті атқарушы органдардың сүйемелдеуі және әлеуметтік инфрақұрылымның жағдайы да шешуші мәнге ие.
Сайып келгенде, бұл бағдарлама азамат үшін баспаналы болып, тұрақты жұмыс тауып, өмірін жаңадан бастауға мүмкіндік береді. Ал кадр тапшылығы бар өңірлер үшін – жаңа мамандарды тартудың, елді мекендерді жандандырудың және экономиканы дамытудың нақты құралына айналады.
Асыл ӘБІШЕВ.
