Қуандық МӘШҺҮР-ЖҮСІП,
ф.ғ.д., профессор,
Әлеуметтік ғылымдар академиясының толық мүшесі.

 

Баянауылда медреседе оқып жүрген 9 жасар Мәшһүр-Жүсіпті Мұса мырза алдына шақыртып алып:
– Балам, сен өлең жазады дейді. Осы арада ойланбай, бір ауыз өлең айтшы! – депті.
Сонда Мәшһүр-Жүсіп көп ойланбастан мынаны айтқан:
Адастым ғылым іздеп ақылымнан,
Сөзімнің қисығы көп, мақұлынан.
Ер жігіттің дұшпаны он болады,
Тоғызы – жақыны мен қатынынан.
Сонда Мұса:
– Түсінікті. Енді басқадай бір ауыз айтшы! – депті.
Сондағы Мәшһүр-Жүсіптің өлеңі:
Ырзық – қой, ақыл – қойшы, нәпсі – бөрі,
Бөріден сақтанады ердің ері.
Қолында сол қойшының болса таяқ,
Жоламас бөрі түгіл жын мен пері.

Біздіңше, Мәшһүр-Жүсіп мұрасын ел аузынан жинаушылардың бірі – Жұқаш Кәрібайұлының (1916-2007 ж.) әулеттік мұрағаттағы жазбасы бойынша ұсынылып отырған бұл мәтіннің «Ырзық – қой, ақыл – қойшы, нәпсі – бөрі» – деп басталатын екінші туындысынан көп жәйтті аңғаруға болады.
Бірінші, ақынның өзі жазған: «Жасымда қойылған ат – «Адам Жүсіп», // Жұрт кеткен сүйгенінен «Мәшһүр»-десіп» – деген жолдары кезінде көпшіліктің «Мәшһүр» – деген атты мақұлдап қарсы алғанын діттеуге құрылған. Осы орайда: «Мәшһүр» сөзін ең алғаш шығарған кім?» – десек, бұған дейін сол 1867 жылдары Баянауыл өңірінде ел басы болған Мұса Шормановтың осы сөзді алғаш қолданғаны баспасөз бетінде орынды аталып келді. Онда 9 жасар бала сөзіне қайран қалып, Мұса мырзаның: «Мына бала болашақта әлемге мәшһүр болайын деп тұр екен, сондықтан енді мұны «Мәшһүр-Жүсіп» деп атаңдар» – дегені белгілі. Енді сол кездегі ел басының сөз құдіретін, мәнісін тани білгенін зерделеумен қатар қазіргі дамыған ғылыми өлшем мұнарасымен пікір білдіру қажеттігі туындап отыр. Расында, көзге көрінбейтін дерексіз ұғымдарды: «ырзықты» – қойға, «ақылды» – қойшыға, «нәпсіні» – бөріге балау тұсында 9 жасар Мәшһүр-Жүсіп сол кездің өзінде суреткерлік талантын танытып тұр. Ал, сол қойшының қолында таяқ болса, «бөрі түгіл жын мен пері» жолай алмайтынын ескертуде де мәніс көп. «Қойшы» дегені мал бағушы бақташы ғана болмауы ықтималдығын, осы бір поэзиялық туындыда мағынаның кеңейтілгенін салмақтасақ, «таяқ» ұғымы да көп қырлылығымен назар аудартады.

 

Қысқасы, бұл көне заманда Х-ХІІ ғасырда басталып, Қожа Ахмет Иассауи, Жүсіп Баласағұн, Ахмет Иүгінеки т.с.с. дамытқан дәстүрді, яғни аз сөзге көп мағына сыйғызудың, поэзияда «айтпай-айту», шарттылықты тиімді пайдаланудың шеберлік үлгілерін еске салады. «Ырзық» – қойға «ақыл» – қойшының, «нәпсі» – бөрінің қызығуы, таласуы ықтималдығы әсерлі естіледі. Ал, осы таласты шешу үшін қойшыға «таяқ» ұстату керектігі де әрекет, қайрат көрсетуге, айқас қажеттігіне меңзейді. Сол кезде қазақ халқының патшалы Ресейдің отарлау қыспағына ұшырағанын, демек мұндағы «бөрі» сөзімен айтылмай аңғартылған «отарлаушы» ұғымы бір тектес екенін безбендесек, «таяқ» сөзі көмегімен Мәшһүр-Жүсіптің астарлауды жаңа биікке көтеріп, оны біртүрлі ойнақылық, «айтпай-айту» шарпуына бөлегенін аңғарамыз. Қойшы қолына таяқ тигенде, «бөрі түгіл жын мен пері» жоламауын әйгілеу де поэзиядағы ойнақылықтың, қалжыңға иек арта отырып, айтпай айтудың, сөз әсерлілігін арттырудың бір көрінісі дегіміз келеді. Қысқасы, поэзия туралы жазғанда, оны сөзбе-сөз түсіндіруге ойысып кетуге болмайтынына, өлеңде аз сөзге шалқар шындық сыйғызу жүзеге асатынына осы шағын өлең де айғақ бола алады.

Добавить комментарий